Kinh thành Thăng Long cuối thời Trần

Với tư cách một người sưu tầm lịch sử, mỗi lần tìm đọc những trang sử về kinh thành Thăng Long cuối thời Trần, tôi luôn cảm nhận được một bầu không khí vừa rực rỡ vừa đầy bất an. Đó là giai đoạn mà ánh hào quang của triều Trần vẫn còn hiện diện trên mái cung điện, trên những con đường đông đúc và trong truyền thống văn hiến lâu đời của Đại Việt; nhưng phía sau vẻ huy hoàng ấy, những dấu hiệu suy yếu đã ngày một rõ rệt.

Thăng Long khi ấy vẫn là trung tâm chính trị, văn hóa và học thuật lớn nhất của đất nước. Trên bến dưới thuyền, chợ phường tấp nập, tiếng rao hàng hòa cùng tiếng chuông chùa và tiếng đọc sách của các nho sinh. Những gia đình khoa bảng, trong đó có gia đình Nguyễn Phi Khanh – cha của Nguyễn Trãi – vẫn xem việc học là con đường lập thân và giúp nước. Chính trong môi trường ấy, cậu bé Nguyễn Trãi đã sớm được tiếp xúc với chữ nghĩa, thơ văn và những cuộc bàn luận về đạo lý và thời cuộc.

Nhưng cuối thế kỷ XIV, nhà Trần đã không còn giữ được sức mạnh như thời Trần Nhân Tông hay Trần Hưng Đạo. Trong triều, quyền thần nổi lên, các phe phái tranh giành ảnh hưởng, lòng người dao động. Ngoài thành, đời sống nhân dân gặp nhiều khó khăn vì thiên tai, mất mùa và những cuộc huy động nặng nề. Các sử gia ghi lại rằng nhiều trí thức đương thời mang tâm trạng lo lắng cho vận nước, trong đó có Trần Nguyên Đán – ông ngoại của Nguyễn Trãi.

Tôi thường hình dung cậu bé Nguyễn Trãi đứng bên hiên nhà ở Thăng Long, nghe người lớn bàn chuyện triều chính, chuyện dân tình và tương lai đất nước. Có lẽ chính những âm thanh ấy đã gieo vào lòng ông nỗi ưu thời mẫn thế từ rất sớm. Thăng Long đối với Nguyễn Trãi không chỉ là nơi sinh ra, mà còn là nơi ông chứng kiến sự đối lập giữa vẻ đẹp của một kinh đô văn hiến và những cơn sóng ngầm của một triều đại đang đi vào buổi xế chiều.

Khi nghiên cứu cuộc đời Nguyễn Trãi, tôi càng tin rằng bối cảnh Thăng Long cuối thời Trần có ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng của ông. Ông lớn lên giữa sách vở và biến động, giữa thơ ca và nỗi lo mất nước. Chính sự kết hợp ấy đã góp phần hình thành nên một con người vừa giàu cảm xúc nghệ sĩ, vừa mang trách nhiệm lớn lao đối với dân tộc. Thăng Long cuối thời Trần vì thế không chỉ là phông nền lịch sử, mà là chiếc nôi hun đúc tâm hồn và chí hướng của Nguyễn Trãi sau này.