KPĂ KLƠNG VÀ TRUYỆN KÝ “NGƯỜI DŨNG SĨ DƯỚI CHÂN NÚI CHƯ PÔNG” – TỪ NGƯỜI ANH HÙNG NGOÀI ĐỜI ĐẾN HÌNH TƯỢNG VĂN HỌC

Thời kỳ lịch sử: 1965–1975, thời kỳ kháng chiến chống Mỹ; trọng tâm là sự xuất hiện của Kpă Klơng trong văn học cách mạng những năm 1960.
1. Một người anh hùng bước ra từ làng Pia

Trước khi trở thành nhân vật văn học, Kpă Klơng là một con người có thật.

Ông sinh ngày 19-8-1948, tại làng Pia, xã Ia Pia, huyện Chư Prông, Gia Lai, người Jrai.

Từ tuổi thiếu niên, Kpă Klơng đã tham gia lực lượng du kích. Năm 17 tuổi, ông vào bộ đội trinh sát thuộc Huyện đội Chư Prông. Đến năm 1967, khi mới 19 tuổi, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Đó là một tuổi đời quá trẻ đối với một danh hiệu lớn.

Nhưng chính tuổi trẻ ấy lại là điều khiến câu chuyện về Kpă Klơng trở nên đặc biệt.

Ông không phải một vị tướng.

Không phải một cán bộ cao cấp.

Ông xuất thân từ một làng Jrai ở Chư Prông, lớn lên giữa chiến tranh và bước vào cuộc chiến khi tuổi đời còn rất nhỏ.

Và chính hình ảnh ấy đã lọt vào mắt một nhà văn đã nhiều năm gắn bó với Tây Nguyên:

Nguyễn Trung Thành – Nguyên Ngọc.

2. Từ Kpă Klơng ngoài đời đến Kơ Lơng trong trang sách

Nguyễn Trung Thành là một trong những nhà văn có sự gắn bó sâu sắc với Tây Nguyên.

Trong thời kỳ chống Mỹ, ông trở lại chiến trường miền Nam, vừa hoạt động vừa sáng tác dưới bút danh Nguyễn Trung Thành.

Trong số những tác phẩm viết về con người Tây Nguyên thời kỳ này có “Người dũng sĩ dưới chân núi Chư Pông”.

Các nghiên cứu văn học xác định đây là một tác phẩm thuộc mảng bút ký/truyện ký về người anh hùng trong chiến tranh, trong đó nhân vật Kơ Lơng được xây dựng từ nguyên mẫu Kpă Klơng.

Một tài liệu nghiên cứu còn ghi rõ Nguyễn Trung Thành đã lấy Kơ Lơng làm hình tượng tiêu biểu để thể hiện vẻ đẹp của người con Tây Nguyên trong chiến tranh.

Điều quan trọng là:

Kơ Lơng trong văn học không phải một nhân vật hoàn toàn hư cấu.

Đằng sau hình tượng ấy là một con người thật.

Một chiến sĩ thật.

Một người Jrai thật.

Và một cuộc đời thật.

3. Vì sao nhà văn lại chọn Kpă Klơng?

Không chỉ vì ông có nhiều chiến công.

Kpă Klơng còn có một phẩm chất rất phù hợp với hình tượng người anh hùng mà văn học kháng chiến lúc bấy giờ muốn ghi lại:

tuổi trẻ, lòng gan dạ, sự mưu trí và sự gắn bó với buôn làng.

Các nghiên cứu về văn học Tây Nguyên nhận xét rằng trong Người dũng sĩ dưới chân núi Chư Pông, hình tượng Kơ Lơng hiện lên như một người con của núi rừng Tây Nguyên, mang trong mình cả lịch sử đau thương và quá trình đứng dậy chiến đấu của cộng đồng.

Một luận văn nghiên cứu về văn học cách mạng dẫn lại cách Nguyễn Trung Thành nhìn nhân vật:

“Mới mười tám tuổi Kơ Lơng đã đi gần suốt đời của dân tộc mình…”

Đây là một câu văn đáng chú ý.

Bởi nó không chỉ nói về tuổi của Kơ Lơng.

Nó nói về một thế hệ.

Những người mới 15, 16, 17, 18 tuổi nhưng chiến tranh đã buộc họ phải trải qua những điều mà một đời người bình thường có thể không bao giờ gặp.

4. “Mười tám tuổi” – một tuổi trẻ đã đi quá xa

Khi Nguyễn Trung Thành viết về Kơ Lơng, Kpă Klơng ngoài đời cũng còn rất trẻ.

Đây là điểm gặp nhau đặc biệt giữa lịch sử và văn học.

Kpă Klơng sinh năm 1948.

Năm 1965, ông mới 17 tuổi.

Năm 1967, ông 19 tuổi và được phong Anh hùng.

Nhưng trong mắt nhà văn, tuổi trẻ ấy không đồng nghĩa với sự non nớt.

Ngược lại.

Nó chứa đựng một quãng đời quá dài.

Từ một cậu bé làng Pia, Kpă Klơng đã bước vào chiến tranh.

Từ một người du kích, ông trở thành chiến sĩ trinh sát.

Từ một người lính trẻ, ông trở thành Anh hùng.

Và những gì nhà văn nhìn thấy ở Kơ Lơng chính là sự trưởng thành khắc nghiệt ấy.

Chiến tranh đã lấy đi tuổi thơ để đổi lấy một người chiến sĩ.

5. Cây súng và cách đánh của người Tây Nguyên

Một trong những hình ảnh khiến Kơ Lơng trở nên đặc biệt trong văn học là cách chiến đấu mang đậm màu sắc Tây Nguyên.

Các nguồn viết về Kpă Klơng ngoài đời thường nhắc đến tài bắn súng “xuyên táo” – tức sử dụng một đường đạn để xuyên qua nhiều mục tiêu trong những điều kiện nhất định.

Trong ký ức của nhiều người đọc, hình ảnh Kơ Lơng trong tác phẩm gắn với khẩu súng, với rừng núi và với một tư thế chiến đấu rất riêng.

Một nhà nghiên cứu ngôn ngữ và văn học Tây Nguyên của Đại học Sư phạm Hà Nội cũng xếp “Người dũng sĩ dưới chân núi Chư Pông” vào nhóm tác phẩm có ngôn ngữ và không khí Tây Nguyên đậm nét, bên cạnh Đất nước đứng lên, Rừng xà nu và nhiều tác phẩm khác.

Đây là điều rất đáng chú ý.

Nguyễn Trung Thành không đơn giản đưa một chiến sĩ vào một câu chuyện chiến tranh.

Ông đặt nhân vật ấy vào chính không gian văn hóa của Tây Nguyên.

Rừng.

Núi.

Làng.

Nhà rông.

Tiếng nói của cộng đồng.

Và những ký ức chiến đấu được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

6. Một người anh hùng cá nhân nhưng không đứng một mình

Đọc những nghiên cứu về Người dũng sĩ dưới chân núi Chư Pông, có thể thấy một đặc điểm quan trọng:

Kơ Lơng không được nhìn như một người anh hùng tách khỏi cộng đồng.

Hình tượng ấy gắn với buôn làng và dân tộc Jrai, với cuộc đấu tranh của người Tây Nguyên.

Đó cũng là một đặc điểm chung trong văn học Nguyễn Trung Thành.

Ở Đất nước đứng lên, người anh hùng không tách khỏi cộng đồng làng.

Ở Rừng xà nu, Tnú cũng không tồn tại bên ngoài Xô Man.

Và ở Người dũng sĩ dưới chân núi Chư Pông, Kơ Lơng cũng được đặt trong không gian Tây Nguyên rộng lớn ấy.

Vì vậy, từ một con người cụ thể, văn học đã mở rộng câu chuyện thành câu chuyện của một cộng đồng đang đứng lên.

7. Từ một chiến công thành một biểu tượng

Đây là điểm khác biệt giữa hồ sơ lịch sử và tác phẩm văn học.

Hồ sơ có thể ghi:

Kpă Klơng sinh năm 1948.

Tham gia du kích.

Vào bộ đội.

Được phong Anh hùng.

Tham gia nhiều trận đánh.

Hy sinh năm 1975.

Nhưng văn học không chỉ cần những dòng lý lịch.

Văn học tìm kiếm hình ảnh con người.

Một người con Tây Nguyên.

Một chàng trai trẻ.

Một người lính cầm súng.

Một con người lớn lên cùng lịch sử của buôn làng.

Vì thế, Kpă Klơng ngoài đời trở thành Kơ Lơng trong tác phẩm.

Và Kơ Lơng trong tác phẩm lại giúp hình ảnh Kpă Klơng được biết đến rộng hơn.

8. Một tác phẩm viết trong thời chiến

Người dũng sĩ dưới chân núi Chư Pông không phải là một tác phẩm được viết nhiều năm sau khi chiến tranh kết thúc.

Nó thuộc chính dòng văn học được sáng tác ngay trong thời kỳ chiến tranh chống Mỹ.

Các tài liệu nghiên cứu cho biết Nguyễn Trung Thành viết nhiều tác phẩm về những con người anh hùng trong những năm ông hoạt động ở chiến trường miền Nam, trong đó có Kơ Lơng.

Một tài liệu thư mục học thuật ghi tác phẩm của Nguyễn Trung Thành được in trong tập Dũng sĩ núi Chư-Pông, Nhà xuất bản Thanh Niên, năm 1969.

Điều đó có nghĩa là:

Khi những câu chuyện về Kpă Klơng còn rất gần với chiến trường, chúng đã được đưa vào sách.

Những chiến công của một người lính trẻ từ Gia Lai đã vượt khỏi phạm vi một đơn vị hay một buôn làng.

Chúng bước vào đời sống văn hóa của cả một thế hệ.

9. Văn học đã làm gì với một con người có thật?

Đây là câu hỏi quan trọng nhất khi nói về Kpă Klơng và tác phẩm.

Không nên đồng nhất hoàn toàn:

Kpă Klơng ngoài đời = Kơ Lơng trong tác phẩm.

Một bên là nhân vật lịch sử.

Một bên là hình tượng nghệ thuật.

Nhà văn có quyền lựa chọn chi tiết, sắp xếp câu chuyện, xây dựng hình ảnh và tạo nhịp điệu cho tác phẩm.

Các nghiên cứu văn học cũng xem Người dũng sĩ dưới chân núi Chư Pông là một tác phẩm bút ký/truyện ký, tức nằm ở vùng giao thoa giữa sự kiện thực tế và cách thể hiện nghệ thuật của người viết.

Do đó, khi dùng tác phẩm để kể chuyện Kpă Klơng, cần phân biệt:

Chi tiết nào thuộc tiểu sử lịch sử của Kpă Klơng?

và

Chi tiết nào thuộc cách Nguyễn Trung Thành xây dựng hình tượng Kơ Lơng?

Đây là ranh giới rất quan trọng.

10. Nhưng chính văn học lại giữ cho ký ức sống lâu hơn

Có những người được ghi trong hồ sơ.

Có những người được khắc tên trên bia.

Nhưng cũng có những người được sống thêm một đời nữa trong văn chương.

Kpă Klơng thuộc cả ba dạng ký ức ấy.

Ông có hồ sơ lịch sử.

Ông có danh hiệu Anh hùng.

Và ông có một hình tượng văn học.

Một nghiên cứu về văn hóa kể chuyện Tây Nguyên nhận xét rằng những tác phẩm như Người dũng sĩ dưới chân núi Chư Pông đã góp phần chuyển hóa truyền thống kể chuyện của cộng đồng Tây Nguyên vào hình thức văn học hiện đại.

Đó là một điều rất đẹp.

Bởi trước khi bước vào sách, những người như Kpă Klơng đã tồn tại trong ký ức của làng.

Sau khi bước vào sách, câu chuyện ấy có thể đến với những người chưa từng đặt chân đến Chư Prông.

11. Kơ Lơng đến với những thế hệ không biết Kpă Klơng

Đây có lẽ là đóng góp lớn nhất của tác phẩm.

Một đứa trẻ ở miền Bắc trong những năm chiến tranh có thể đọc về Kơ Lơng.

Một thanh niên chưa từng biết Tây Nguyên có thể hình dung về người chiến sĩ Jrai.

Một độc giả ở thành phố có thể lần đầu nghe đến Chư Pông, Chư Prông và những buôn làng Tây Nguyên.

Và qua nhân vật ấy, họ gặp một thế giới khác:

một Tây Nguyên đang chiến đấu.

Một Tây Nguyên có những con người rất trẻ nhưng đã trở thành chiến sĩ.

Nghiên cứu về văn học chống Mỹ cho thấy những tác phẩm viết về các nhân vật anh hùng như Kơ Lơng có vai trò quan trọng trong việc tạo dựng hình tượng người chiến sĩ và tinh thần chiến đấu của thời đại.

12. Điều đáng nhớ: nhà văn không tạo ra người anh hùng

Kpă Klơng đã là người anh hùng trước khi trở thành nhân vật văn học.

Danh hiệu Anh hùng của ông được Nhà nước phong tặng năm 1967, khi ông 19 tuổi.

Nguyễn Trung Thành không tạo ra Kpă Klơng.

Ông nhìn thấy một con người có thật và đưa hình ảnh ấy vào văn chương.

Đó là hai chuyện khác nhau.

Và chính điều này khiến mối quan hệ giữa lịch sử và văn học trong trường hợp Kpă Klơng trở nên đặc biệt.

Lịch sử cung cấp con người.

Văn học làm cho hình ảnh ấy lan rộng.

Rồi qua thời gian, văn học lại giúp các thế hệ sau tìm đường trở về với con người lịch sử.

13. Từ Kơ Lơng trở về Kpă Klơng

Có một cách rất hay để đọc lại tác phẩm hôm nay.

Không chỉ đọc Kơ Lơng như một nhân vật văn học.

Mà sau khi đọc xong, hãy trở lại tìm hiểu Kpă Klơng ngoài đời.

Lúc ấy ta mới thấy sự chênh lệch đau lòng giữa hình tượng trong trang sách và số phận thật.

Kpă Klơng sinh năm 1948.

Được phong Anh hùng năm 1967.

Sau ngày đất nước thống nhất, ông vẫn tiếp tục phục vụ trong quân đội.

Và ngày 28-8-1975, khi mới 27 tuổi, ông hy sinh trong cương vị Tham mưu phó Tỉnh đội Gia Lai, quân hàm Thượng úy.

Như vậy, cuộc đời thật của Kpă Klơng còn đi xa hơn những trang viết về Kơ Lơng.

Và có một đoạn kết mà nhà văn không thể viết thay lịch sử.

14. Một người thật, một hình tượng, hai lớp ký ức

Ngày nay, khi nhắc tới Kpă Klơng, chúng ta có thể bắt gặp hai cái tên:

Kpă Klơng.

Kơ Lơng.

Tên thứ nhất thuộc về lịch sử.

Tên thứ hai thuộc về văn học.

Nhưng phía sau cả hai là một con người.

Một chàng trai Jrai sinh ra ở làng Pia.

Một người lính Tây Nguyên.

Một Anh hùng được phong tặng khi mới 19 tuổi.

Và một người đã hy sinh ở tuổi 27.

Văn học khiến Kơ Lơng trở thành hình tượng.

Nhưng chính cuộc đời của Kpă Klơng đã tạo ra nền móng để hình tượng ấy tồn tại.

Lời kết – Khi người anh hùng bước từ chiến trường vào trang sách

Có những người anh hùng được lịch sử ghi lại bằng những con số.

Có người được nhớ bằng một trận đánh.

Có người bằng một ngày hy sinh.

Nhưng Kpă Klơng có thêm một con đường khác để đi vào ký ức dân tộc:

văn học.

Từ làng Pia của người Jrai, câu chuyện về một chàng trai Tây Nguyên đi vào trang viết của Nguyễn Trung Thành.

Từ Kpă Klơng, văn học tạo nên Kơ Lơng.

Từ một người lính có thật, ông trở thành hình tượng đại diện cho vẻ đẹp của tuổi trẻ Tây Nguyên trong những năm chiến tranh.

Nhưng điều đáng quý nhất là chúng ta vẫn phải đi ngược lại con đường ấy.

Đừng chỉ nhớ Kơ Lơng của văn chương.

Hãy trở về với Kpă Klơng của lịch sử.

Một con người sinh ngày 19-8-1948.

Một người Jrai của làng Pia.

Một chiến sĩ tham gia chiến đấu từ tuổi thiếu niên.

Một Anh hùng ở tuổi 19.

Một Thượng úy, Tham mưu phó Tỉnh đội Gia Lai.

Và cuối cùng, một người lính ra đi ở tuổi 27.

Bởi nếu chỉ có văn học, chúng ta có thể nhớ một hình tượng.

Nhưng khi đặt hình tượng ấy trở lại cuộc đời thật, chúng ta mới hiểu được cái giá của những năm tháng đã làm nên hình tượng ấy.

Kpă Klơng đã bước vào văn học.

Nhưng trước hết, ông đã sống một cuộc đời thật.

Và chính cuộc đời thật ấy mới là điều cần được gìn giữ lâu dài.

Ảnh tư liệu Anh hùng Kpă Klơng – nguyên mẫu của hình tượng Kơ Lơng trong truyện ký của Nguyễn Trung Thành.

Nhà văn Nguyên Ngọc – người sử dụng bút danh Nguyễn Trung Thành trong nhiều sáng tác thời chống Mỹ, trong đó có truyện ký về Kơ Lơng.

Không gian núi rừng Chư Pông – bối cảnh địa lý gắn với hình tượng Kơ Lơng và văn học Tây Nguyên.