KTX12-NGUYỄN TRÃI (ỨC TRAI) - VỊ ANH HÙNG CỦA TRI THỨC, VĂN HÓA VÀ KHAI SÁNG
Nếu như lịch sử Việt Nam ghi nhận Trần Quốc Tuấn là vị võ tướng xông pha trận mạc để giữ vững bờ cõi, thì lịch sử cũng đồng thời tôn vinh Nguyễn Trãi như một văn hào, một nhà chính trị, nhà tư tưởng lỗi lạc bậc nhất – người anh hùng văn hóa vĩ đại đã dùng ngòi bút làm vũ khí sắc bén để làm nên những chiến công vang dội. Cuộc đời của Nguyễn Trãi là một bản anh hùng ca bi tráng nhưng vô cùng cao đẹp, nơi hội tụ trọn vẹn tinh hoa của trí tuệ Việt Nam, lòng yêu nước nồng nàn và một nhân cách thanh cao vượt thời gian.
Nguyễn Trãi sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng và yêu nước sâu sắc. Cuộc đời ông trải qua những biến cố dữ dội nhất của lịch sử thế kỷ XV, từ nỗi đau mất nước dưới gót giày xâm lược nhà Minh tàn bạo, đến thảm kịch oan khiên Lệ Chi Viên cướp đi sinh mạng của cả ba họ. Thế nhưng, vượt lên trên mọi tang tóc, đau thương cá nhân, Nguyễn Trãi vẫn một lòng hướng về nhân dân, về dân tộc với một tình yêu bao la và tinh thần trách nhiệm sắt đá.
Là "bộ óc thiên tài" đứng sau chiến lược "tâm công" (đánh vào lòng người) của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo, Nguyễn Trãi đã đưa nghệ thuật quân sự và chính trị lên một tầm cao mới. Đỉnh cao nghệ thuật ngôn từ và tư tưởng chính trị ấy chính là tác phẩm Bình Ngô đại cáo – bản Tuyên ngôn độc lập thứ hai của dân tộc. Đoạn văn mở đầu vang lên như một chân lý sống còn: "Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân / Quân điu phạt trước lo trừ bạo". Từng câu chữ trong bài cáo vang lên hào hùng, dũng mãnh như tiếng trống trận, tổng kết toàn bộ chặng đường mười năm nếm mật nằm gai khổ cực nhưng vô cùng oanh liệt của nghĩa quân Lam Sơn, đồng thời khẳng định chủ quyền độc lập, văn hiến lâu đời của Đại Việt.
Điểm khác biệt và vĩ đại nhất ở Nguyễn Trãi chính là tấm lòng nhân đạo bao la. Khi quân giặc Minh thất thủ tại ải Chi Lăng - Xương Giang, thay vì tàn sát trả thù để hả giận, ông đã hiến kế cung cấp lương thực, thuyền bè, ngựa chiến để "cấp cho nghìn chiếc thuyền, vượt biển mà về cho hết". Hành động đó không chỉ thể hiện sự khoan dung, nhân ái của truyền thống văn hóa Việt Nam, mà còn là tầm nhìn chiến lược ngoại giao thiên tài: dập tắt chiến tranh, mở ra nền hòa bình lâu dài và giữ thể diện cho cả hai nước.
Không chỉ là nhà chính trị lỗi lạc, Nguyễn Trãi còn để lại cho hậu thế một gia tài văn học vô giá. Đọc thơ chữ Nôm của ông trong Quốc âm thi tập, ta bắt gặp một tâm hồn gắn bó thiết tha với thiên nhiên, cỏ cây, hoa lá, và trên hết là một nhân cách thanh cao, trong sạch trước mọi cám dỗ: "Ao cạn vớt bèo cợt tép, Đất thanh trồng cúc dầm hoa." Hay nỗi lòng ưu ái, trăn trở khôn nguôi cho vận mệnh nhân dân: "Tối ngày cuồn cuộn lòng ưu ái / Chợt đến năm canh giục mấy dồn".
Nguyễn Trãi khép lại cõi đời bằng một vụ án oan khốc, nhưng lịch sử và thời gian đã trả lại cho ông sự công bằng vĩ đại nhất. Cuộc đời và sự nghiệp của Ức Trai - Nguyễn Trãi chính là sự hòa quyện tuyệt vời giữa trí tuệ siêu việt và một trái tim giàu ngập tràn lòng nhân ái. Trở lại với hiện tại, khi bước vào thế giới học đường qua những bài học ngữ văn, hình ảnh cụ Nguyễn Trãi với tấm lòng "đỏ hỏn" vì nước vì dân mãi mãi là biểu tượng sáng ngời cho tinh thần trí thức Việt Nam: tài năng gắn liền với đạo đức, và lòng yêu nước gắn liền với tình yêu thương con người sâu sắc.
