Kỳ Đồng – vì sao lẻ loi giữa trời thuộc địa

Tên câu chuyện:
Kỳ Đồng – vì sao lẻ loi giữa trời thuộc địa

Câu chuyện:

Cuối thế kỉ XIX, trên mảnh đất Văn Cẩm, Hưng Hà, Thái Bình, có một cậu bé sớm nổi tiếng thông minh khác thường. Cậu tên là Nguyễn Văn Cẩm. Từ thuở nhỏ, cậu đã học giỏi, hiểu rộng, lời nói chững chạc hơn người. Khi thi Hương ở Nam Định, Nguyễn Văn Cẩm đỗ loại ưu, khiến cả vùng xôn xao. Vua Tự Đức nghe danh, ban thưởng và phong cho cậu danh hiệu Kỳ Đồng – đứa trẻ kỳ tài của đất nước.

Giữa buổi nước mất, nhà tan, các sĩ phu yêu nước Thái Bình đã đặt nhiều kỳ vọng vào Kỳ Đồng. Họ tin rằng trí tuệ và danh tiếng của ông có thể quy tụ lòng dân. Ngày 27-8-1887, một sự kiện lạ lùng xảy ra ở thành Nam Định: hàng trăm “đệ tử” rước kiệu son, lọng vàng, gươm giáo bằng gỗ, tôn Kỳ Đồng như một biểu tượng cứu nước. Đám rước đi từ Vị Hoàng vào thẳng thành, vừa đi vừa thu hút đông đảo dân chúng, biến thành một cuộc biểu dương lực lượng lớn chưa từng có.

Thực dân Pháp hoảng sợ. Chúng nhận ra rằng nếu để lâu, Kỳ Đồng có thể trở thành ngọn cờ tinh thần của phong trào chống Pháp. Nhưng bắt ngay thì e gây phản ứng mạnh trong dân. Vì thế, chúng chọn một con đường thâm hiểm hơn: đưa Kỳ Đồng sang Angiêri – vừa cách ly ông khỏi phong trào trong nước, vừa hy vọng “uốn nắn” ông thành người phục vụ cho chính quyền đô hộ.

Những năm tháng nơi đất khách, Kỳ Đồng gặp vua Hàm Nghi, cũng là một vị vua yêu nước đang bị lưu đày. Hai con người xa xứ, cùng chung nỗi đau mất nước, đã bàn với nhau chuyện đánh Pháp, chuyện ngày trở về. Khi chia tay, vua Hàm Nghi nhắn nhủ:
“Ở Việt Nam sang đây chỉ có tôi và anh. Nay anh về nước, chẳng lẽ để tôi chết già nơi này?”
Lời dặn ấy trở thành một món nợ tinh thần theo Kỳ Đồng suốt đời.

Năm 1896, sau gần mười năm học tập, Kỳ Đồng về nước với học vị Tiến sĩ. Phủ Toàn quyền Đông Dương mời ông làm thư ký, hứa hẹn lương cao, địa vị tốt. Nhưng ông thẳng thắn từ chối, nói rõ rằng nếu nhận lời, ông sẽ đánh mất lòng dân và trở nên tầm thường trong mắt cả người Việt lẫn người Pháp.

Không ra mặt ồn ào, Kỳ Đồng chọn con đường âm thầm. Ông lập đồn điền ở Bắc Giang, tập hợp phu đồn điền, gây dựng lực lượng, liên hệ với nghĩa quân Yên Thế của Đề Thám. Đồn điền Chợ Kỳ dần trở thành một căn cứ chống Pháp. Khi phong trào của Mạc Đĩnh Phúc lan rộng, Kỳ Đồng chủ động bắt liên lạc và được tôn làm “Quốc sư” của nghĩa quân.

Nhưng mọi việc không qua mắt được thực dân Pháp. Sau thời gian theo dõi, chúng bất ngờ bắt Kỳ Đồng ngay tại căn cứ, thu được nhiều vũ khí, đạn dược. Đầu năm 1898, ông bị đày biệt xứ đến Polynésie, một quần đảo xa xôi giữa Thái Bình Dương.

Nơi đất lưu đày, Kỳ Đồng sống lặng lẽ cho đến khi qua đời năm 1929. Ông không có ngày trở lại, cũng không kịp gặp lại vua Hàm Nghi như lời hẹn năm xưa.

Cuộc đời Kỳ Đồng Nguyễn Văn Cẩm là câu chuyện của một trí tuệ lớn sinh không đúng thời. Từ “thần đồng” được tung hô đến người chiến sĩ yêu nước bị lưu đày, ông đã chọn đứng về phía dân tộc, chấp nhận cô đơn và mất mát. Giữa đêm dài nô lệ, Kỳ Đồng như một vì sao không rực rỡ chói lòa, nhưng bền bỉ tỏa sáng, nhắc nhớ rằng: trí tuệ, nếu gắn với lòng yêu nước, sẽ không bao giờ tắt trong lịch sử.