“Ký họa trong chiến hào” – Phạm Thanh Tâm và 56 ngày đêm ở Điện Biên Phủ

Phần 1: Cậu bé đưa báo xuống nhà in

Phạm Thanh Tâm sinh năm 1932, quê gốc ở Vụ Bản, Nam Định, nhưng sinh tại Hải Phòng.

Năm 1946, khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, gia đình ông phải tản cư.

Cha ông khi ấy làm việc trong Ban Tuyên truyền Chiến khu III.

Còn Phạm Thanh Tâm, khi ấy vẫn là một cậu bé, đã bắt đầu tham gia công việc phục vụ kháng chiến.

Ông được giao đưa bài xuống nhà in để in báo.

Đó là công việc tưởng như rất nhỏ.

Nhưng chính từ những chuyến đi ấy, một mối duyên đặc biệt với nghề báo đã hình thành.

Sau đó, ông tham gia các đội tuyên truyền xung phong, hoạt động văn nghệ phục vụ đồng bào và bộ đội.

Có lẽ chính những ngày tháng ấy đã giúp cậu bé Phạm Thanh Tâm sớm hiểu một điều:

Một cuộc chiến không chỉ cần người cầm súng.

Nó còn cần người ghi lại câu chuyện của những người cầm súng.

Và sau này, ông sẽ trở thành một trong những người làm công việc ấy.

Nhưng bằng một cách rất riêng:

vừa viết, vừa vẽ.

Chú thích ảnh: Chân dung và ảnh tư liệu về họa sĩ – nhà báo Phạm Thanh Tâm. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, Báo Nhân Dân, Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh và các tư liệu về nhân vật. Ảnh được dùng để giới thiệu nhân vật, không gán thời điểm nếu nguồn không xác nhận.

Phần 2: Mười tám tuổi khoác áo bộ đội

Năm 1950, Phạm Thanh Tâm xung phong vào bộ đội.

Ông được phân công về Ban Chính trị Trung đoàn 34, làm phóng viên cho báo Tất Thắng.

Nhưng Phạm Thanh Tâm không chỉ biết viết.

Ông có năng khiếu hội họa và từng được học những lớp vẽ ngắn ngày trong thời kỳ kháng chiến.

Vì vậy, ông vừa viết báo, vừa vẽ minh họa.

Sau đó, ông trở thành phóng viên của báo Quyết Thắng, thuộc Đại đoàn Công pháo 351.

Đây là đơn vị pháo binh sẽ đóng vai trò quan trọng trong Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Từ một cậu bé đưa bài xuống nhà in, Phạm Thanh Tâm đã trở thành một người lính làm báo.

Và rồi cuộc đời đưa ông đến một chiến trường mà sau này cả thế giới sẽ biết đến:

Điện Biên Phủ.

Chú thích ảnh: Tư liệu về bộ đội pháo binh và hoạt động báo chí trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, Báo Quân đội nhân dân và các kho tư liệu lịch sử. Ảnh nhằm tái hiện môi trường hoạt động của Phạm Thanh Tâm, không khẳng định ông xuất hiện trong từng ảnh.

Phần 3: Những khẩu pháo vượt núi

Trước khi đến Điện Biên Phủ, Phạm Thanh Tâm đã trải qua một hành trình đặc biệt cùng Đại đoàn Công pháo 351.

Sau thời gian được đưa đi huấn luyện pháo binh ở Trung Quốc, ông trở lại chiến trường vào cuối tháng 1-1954.

Cuộc hành quân vào Điện Biên Phủ không phải một chuyến đi bình thường.

Đó là cuộc hành quân của những người phải đưa pháo, đạn và vật chất chiến tranh vượt qua địa hình núi rừng hiểm trở.

Trong nhật ký, Phạm Thanh Tâm ghi lại những cảnh tượng mà ông trực tiếp chứng kiến:

Những người lính thức dậy trong đêm.

Những khẩu pháo được kéo ra khỏi hầm.

Những người lính bộ binh, cao xạ cùng tham gia kéo pháo.

Những công việc nặng nhọc diễn ra trong bóng tối.

Những tiếng hô.

Những bước chân.

Những giọt mồ hôi.

Và những con người gần như kiệt sức nhưng vẫn tiếp tục.

Đây chính là giá trị đặc biệt của cuốn nhật ký.

Nó không kể chiến dịch bằng những con số khô cứng.

Nó cho chúng ta thấy:

một khẩu pháo được đưa vào trận địa bằng bao nhiêu sức người.

Chú thích ảnh: Hình ảnh bộ đội kéo pháo trong Chiến dịch Điện Biên Phủ. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam, Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ và các kho ảnh lịch sử. Đây là ảnh tư liệu về sự kiện, không phải ảnh chụp riêng Phạm Thanh Tâm.

Phần 4: Hai mươi hai tuổi bước vào Điện Biên Phủ

Năm 1954, Phạm Thanh Tâm mới 22 tuổi.

Ông lên đường vào Chiến dịch Điện Biên Phủ với tư cách phóng viên chiến trường kiêm họa sĩ của báo Quyết Thắng.

Ở tuổi ấy, rất nhiều người chỉ mới bắt đầu nghĩ về tương lai.

Nhưng với Phạm Thanh Tâm, tương lai lúc ấy là một con đường xuyên núi.

Là những ngày hành quân.

Là chiến hào.

Là pháo binh.

Là bom đạn.

Là những người đồng đội có thể sáng nay còn nói chuyện với mình, nhưng chiều tối đã có thể không còn nữa.

Ông mang theo một cuốn sổ.

Một cây bút.

Và những dụng cụ để vẽ.

Những thứ tưởng như rất nhỏ bé giữa một chiến trường khốc liệt.

Nhưng chính những thứ ấy sau này trở thành một trong những chứng tích quý giá về Điện Biên Phủ.

Từ 21–22 tháng 2 năm 1954, ông bắt đầu những trang nhật ký chiến trường của mình. Cuốn nhật ký ghi lại hành trình từ đường ra trận, những ngày trong chiến hào đến lúc trở về hậu phương.

Ông không biết rằng những dòng chữ viết vội giữa chiến tranh ấy sẽ được đọc lại sau hàng chục năm.

Nhưng ông vẫn viết.

Bởi trước mắt ông là những điều cần được ghi lại.

Chú thích ảnh: Cuốn “Nhật ký Điện Biên Phủ – 1954” của Phạm Thanh Tâm và các trang nhật ký/ký họa. Nguồn: Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, Báo Quân đội nhân dân và Nhà xuất bản Kim Đồng. Đây là hiện vật và tư liệu thật được lưu giữ, giới thiệu công khai.

Phần 5: Viết giữa chiến hào

Có những trang nhật ký được viết trong những điều kiện mà ngày nay rất khó tưởng tượng.

Không phải trong một căn phòng yên tĩnh.

Không phải trên một chiếc bàn đầy đủ ánh sáng.

Mà giữa chiến trường.

Cuốn nhật ký của Phạm Thanh Tâm ghi lại những ngày ông sống cùng bộ đội trong chiến dịch.

Những đêm hành quân.

Những giờ chờ đợi.

Những trận pháo kích.

Những bữa ăn.

Những cuộc trò chuyện.

Những người đồng đội.

Những thương binh.

Và cả sự mệt mỏi của những người đã chiến đấu quá lâu.

Một trong những giá trị lớn nhất của cuốn nhật ký là nó cho thấy đời sống phía sau chiến thắng.

Đằng sau câu nói:

“56 ngày đêm”

là vô số ngày và đêm mà từng người lính phải chịu đựng.

Một ngày bắt đầu từ rất sớm.

Một đêm có thể không được ngủ.

Một bữa cơm có thể diễn ra ngay trong chiến hào.

Một lá thư từ hậu phương có thể trở thành thứ quý giá hơn bất cứ món quà nào.

Và một người lính có thể chỉ có vài phút để ngồi xuống trước khi lại phải làm nhiệm vụ.

Phạm Thanh Tâm đã ghi lại những điều ấy.

Không tô vẽ một cuộc sống dễ dàng.

Không che giấu sự gian khổ.

Đó chính là lý do những trang viết của ông có sức nặng.

Chú thích ảnh: Tư liệu về đời sống và chiến đấu của bộ đội trong chiến hào Điện Biên Phủ. Nguồn: Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Ảnh nhằm minh họa hoàn cảnh mà Phạm Thanh Tâm ghi chép.

Phần 6: Khi cây bút trở thành một chiếc máy ảnh của ký ức

Phạm Thanh Tâm có một lợi thế đặc biệt.

Ông là phóng viên.

Nhưng ông cũng là họa sĩ.

Nếu người phóng viên ghi lại sự kiện bằng chữ, người họa sĩ có thể ghi lại nó bằng hình ảnh.

Vì vậy, trong tay ông, cây bút có hai nhiệm vụ.

Viết.

Và vẽ.

Ông ký họa những người lính.

Những khẩu pháo.

Những con đường.

Những cảnh sinh hoạt.

Những người dân tham gia phục vụ chiến dịch.

Những cảnh tượng mà ông nhìn thấy hàng ngày.

Những nét vẽ ấy không nhằm tạo ra những tác phẩm trang trí.

Chúng là những ghi chép trực tiếp của một người đang ở trong chiến tranh.

Nhìn vào một ký họa của Phạm Thanh Tâm, người xem có thể thấy một dáng người, một khuôn mặt, một tư thế.

Nhưng phía sau đường nét đơn giản ấy là cả hoàn cảnh của người được vẽ.

Họ đang ở đâu?

Họ đang làm gì?

Họ đã trải qua những gì?

Và chiến tranh đã hiện diện trong cuộc sống của họ ra sao?

Đó là lý do ký họa chiến trường có một giá trị đặc biệt.

Nó không phải ảnh chụp.

Nhưng nó là ánh nhìn trực tiếp của một người đã đứng ở đó.

Chú thích ảnh: Các ký họa chiến trường của Phạm Thanh Tâm trong thời gian tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ. Nguồn: Nhà xuất bản Kim Đồng, Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ và các bộ sưu tập nghệ thuật. Đây là những hình ảnh gắn trực tiếp với nhân vật và tư liệu chiến trường của ông.

Phần 7: “Xuân trong hầm pháo Điện Biên”

Giữa những ngày chiến tranh, có một hình ảnh rất khác.

Đó là mùa xuân.

Phạm Thanh Tâm đã ghi lại một khoảnh khắc đặc biệt trong tác phẩm “Xuân trong hầm pháo Điện Biên”.

Bức tranh được ông thực hiện từ ký ức về những ngày Tết giữa chiến trường.

Không có một mùa xuân bình thường.

Không có gia đình.

Không có căn nhà thân thuộc.

Không có những ngày đoàn tụ.

Nhưng trong hầm pháo vẫn có con người.

Vẫn có sự sống.

Vẫn có tình đồng đội.

Vẫn có một chút không khí của ngày Tết.

Theo tư liệu của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Điện Biên, bức tranh gắn với những ký ức mà Phạm Thanh Tâm kể lại nhiều năm sau về những ngày chiến đấu tại Điện Biên Phủ.

Điều đó khiến tác phẩm đặc biệt.

Bởi nó cho chúng ta thấy một khía cạnh khác của chiến tranh:

con người vẫn cố giữ lại sự sống và tình cảm ngay giữa nơi cái chết luôn ở rất gần.

Người lính không chỉ là người chiến đấu.

Họ cũng là những chàng trai trẻ nhớ nhà.

Nhớ mẹ.

Nhớ quê.

Nhớ những ngày Tết.

Và chính những điều bình dị ấy khiến hình ảnh người lính trở nên gần gũi hơn với chúng ta.

Phần 8: Những người dân đứng phía sau Điện Biên Phủ

Trong nhật ký và ký họa của Phạm Thanh Tâm không chỉ có bộ đội.

Có cả những người dân tham gia phục vụ chiến dịch.

Đó là một phần rất quan trọng của câu chuyện Điện Biên Phủ.

Bởi chiến thắng không chỉ diễn ra trong các trận địa.

Phía sau chiến hào là một hệ thống hậu cần khổng lồ.

Những người vận chuyển lương thực.

Những người tải đạn.

Những người mở đường.

Những người phục vụ thương binh.

Những người dân công.

Những người âm thầm đưa sức người và sức của đến chiến trường.

Phạm Thanh Tâm nhìn thấy họ.

Và ông ghi lại.

Những nét vẽ ấy giúp chúng ta hiểu rằng:

Điện Biên Phủ không chỉ là câu chuyện của những người cầm súng.

Đó là câu chuyện của cả một xã hội đã dồn sức cho chiến trường.

Một người lính ở phía trước có thể chiến đấu vì nhiệm vụ của mình.

Nhưng để người lính ấy có thể đứng trong chiến hào, phía sau họ phải có hàng vạn người đang làm việc.

Phạm Thanh Tâm đã giúp một phần trong số những con người ấy bước vào ký ức bằng nghệ thuật.

Chú thích ảnh: Tư liệu về lực lượng dân công, hậu cần phục vụ Chiến dịch Điện Biên Phủ. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam, Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ và các kho ảnh lịch sử. Ảnh minh họa vai trò của hậu phương chiến trường, không khẳng định người trong ảnh là nhân vật cụ thể được Phạm Thanh Tâm vẽ.

Phần 9: Ngày 7 tháng 5 năm 1954

Rồi ngày cuối cùng cũng đến.

7 tháng 5 năm 1954.

Sau 56 ngày đêm chiến đấu, tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ bị đánh bại.

Chiến thắng ấy trở thành một trong những mốc lớn nhất của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX.

Với một người làm báo như Phạm Thanh Tâm, đó là một sự kiện phải được ghi lại.

Nhưng với một người vừa sống qua chiến trường, ngày chiến thắng chắc chắn không chỉ là một dòng tin.

Bởi ông đã nhìn thấy những ngày trước đó.

Ông đã thấy những người kéo pháo.

Những người đào chiến hào.

Những người mang đạn.

Những người bị thương.

Những người không còn trở về.

Vì vậy, phía sau chữ “chiến thắng” là một ký ức rất dài.

Đó là lý do những trang nhật ký của ông có giá trị.

Chúng không được viết sau chiến tranh bằng trí nhớ đã xa.

Chúng được viết ngay trong thời điểm lịch sử đang diễn ra.

Một người thanh niên 22 tuổi đã ghi lại những gì mình nhìn thấy.

Không biết rằng 70 năm sau, người ta vẫn sẽ đọc những dòng chữ ấy.

Không biết rằng những nét vẽ của mình sẽ được trưng bày trong bảo tàng.

Không biết rằng một ngày nào đó, những người sinh ra rất lâu sau chiến tranh sẽ nhìn vào chúng để hiểu:

Điện Biên Phủ đã được làm nên bằng những con người như thế nào.

Chú thích ảnh: Tư liệu ảnh về ngày Chiến thắng Điện Biên Phủ 7-5-1954. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam, Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ và các kho ảnh lịch sử. Đây là ảnh tư liệu về sự kiện lịch sử, không phải ảnh chụp riêng Phạm Thanh Tâm.

Phần 10: Cuốn nhật ký nằm im hơn hai mươi năm

Điều đặc biệt về cuốn nhật ký của Phạm Thanh Tâm là nó đã có một hành trình rất dài.

Sau chiến tranh, cuốn nhật ký không lập tức trở thành một tác phẩm nổi tiếng.

Nó từng nằm yên hơn 20 năm trong một căn phòng trên gác của Trường THPT Chu Văn An ở Hà Nội.

Một cuốn sổ được viết giữa chiến hào.

Rồi nằm im.

Thời gian trôi qua.

Những người từng sống trong chiến tranh già đi.

Đất nước thay đổi.

Nhưng những trang giấy vẫn ở đó.

Cuối cùng, cuốn nhật ký trở lại với chủ nhân.

Và câu chuyện về nó bắt đầu được biết đến rộng rãi hơn.

Năm 2005, nhật ký cùng các ký họa Điện Biên Phủ được xuất bản bằng tiếng Anh với tên “Drawing Under Fire: War Diary of a Young Vietnamese Artist”.

Sau đó có bản tiếng Pháp.

Và đến năm 2024, Nhà xuất bản Kim Đồng giới thiệu với độc giả Việt Nam cuốn “Kí họa trong chiến hào”, dựa trên nhật ký và hơn 30 ký họa của ông.

Một điều rất xúc động đã xảy ra:

những gì một người lính trẻ viết trong chiến tranh cuối cùng đã trở về với chính quê hương mình.

Chú thích ảnh: Các ấn bản và tư liệu về nhật ký, ký họa Điện Biên Phủ của Phạm Thanh Tâm. Nguồn: Nhà xuất bản Kim Đồng, Báo Quân đội nhân dân và các tư liệu xuất bản. Cuốn nhật ký gốc hiện là hiện vật quý được lưu giữ tại Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ.

Phần 11: Một lần nữa trở lại chiến trường – lần này ở miền Nam

Điện Biên Phủ không phải chiến trường cuối cùng trong cuộc đời Phạm Thanh Tâm.

Năm 1963, ông bắt đầu học chính quy tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam và tốt nghiệp năm 1967, chuyên ngành sơn dầu.

Nhưng đất nước lúc ấy vẫn đang chiến tranh.

Ông lại trở về với vai trò của một người nghệ sĩ – chiến sĩ.

Trong kháng chiến chống Mỹ, ông vào chiến trường miền Nam.

Ông có mặt tại Khe Sanh năm 1968, tiếp tục ghi lại chiến tranh bằng ký họa và hội họa.

Ông cũng ghi lại nhiều chiến trường và sự kiện khác, trong đó có những ngày tháng cuối cùng của cuộc chiến năm 1975.

Điều đáng chú ý là Phạm Thanh Tâm đã dành cả hai cuộc kháng chiến để làm một công việc nhất quán:

đứng gần người lính và ghi lại cuộc sống của họ.

Từ Điện Biên Phủ.

Đến Khe Sanh.

Từ những chiến hào chống Pháp.

Đến những chiến trường chống Mỹ.

Cây bút của ông tiếp tục đi cùng ba lô.

Và cây cọ tiếp tục đi cùng người lính.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Phạm Thanh Tâm và hoạt động sáng tác của ông trong kháng chiến chống Mỹ, cùng bối cảnh chiến trường Khe Sanh. Nguồn: Witness Collection, tư liệu mỹ thuật và các kho ảnh lịch sử. Ảnh chiến trường được dùng để tái hiện bối cảnh, không gán nhân vật trong ảnh nếu nguồn không xác nhận.

Phần 12: Người họa sĩ gặp Bác Hồ

Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, Phạm Thanh Tâm có cơ hội gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Theo tư liệu của Hội Nhà văn Việt Nam, lần gặp đầu tiên diễn ra tại một triển lãm về đề tài lực lượng vũ trang nhân dịp kỷ niệm ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam 22-12-1954.

Đó cũng là một trong những triển lãm mỹ thuật đầu tiên ở Hà Nội sau ngày Thủ đô được giải phóng.

Bác Hồ đến xem triển lãm.

Và Người hỏi chuyện những người làm tranh về bộ đội.

Trong ký ức của Phạm Thanh Tâm, cuộc gặp ấy để lại ấn tượng sâu sắc.

Hãy thử hình dung:

Một thanh niên vừa trở về từ Điện Biên Phủ.

Những ký họa còn mang hơi thở của chiến trường.

Và trước mặt ông là người mà ông từng viết về, từng nghe nhắc đến trong những năm kháng chiến.

Cuộc gặp ấy hẳn không kéo dài.

Nhưng có những cuộc gặp không cần dài.

Một câu hỏi.

Một lời nhắc.

Một ánh mắt.

Cũng đủ để một người nhớ suốt đời.

Phần 13: Người ghi chép lịch sử bằng nét vẽ

Sau chiến tranh, Phạm Thanh Tâm tiếp tục hoạt động trong lĩnh vực mỹ thuật và báo chí.

Ông cộng tác với báo Quân đội nhân dân, tổ chức các triển lãm về nghệ thuật thời chiến và từng giữ cương vị Giám đốc Xưởng Mỹ thuật Quân đội.

Nhưng những gì ông để lại không chỉ nằm ở chức vụ.

Di sản lớn nhất của ông là những gì ông đã ghi lại.

Một người lính.

Một khẩu pháo.

Một căn hầm.

Một con đường.

Một người dân.

Một khoảnh khắc nghỉ ngơi.

Một khuôn mặt trẻ tuổi.

Những thứ ấy tưởng như bình thường.

Nhưng chính những điều bình thường đó tạo nên lịch sử.

Bởi chiến tranh không chỉ được tạo thành bởi những trận đánh lớn.

Nó được tạo thành từ hàng triệu khoảnh khắc nhỏ.

Phạm Thanh Tâm đã nhặt những khoảnh khắc ấy lên bằng cây bút.

Và giữ chúng lại.

Để hôm nay, khi nhìn vào một ký họa của ông, chúng ta không chỉ thấy một bức tranh.

Chúng ta thấy một nhân chứng đang kể chuyện.

Chú thích ảnh: Hình ảnh Phạm Thanh Tâm trong những năm cuối đời và các hoạt động giới thiệu, trưng bày tác phẩm thời chiến. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, Báo Nhân Dân, các bảo tàng và tư liệu mỹ thuật.

Lời kết: Người lính mang theo một cuốn sổ vào Điện Biên Phủ

Năm 1954, Phạm Thanh Tâm mới 22 tuổi.

Ông bước vào Điện Biên Phủ không phải với một đoàn làm phim hiện đại.

Không có máy ảnh kỹ thuật số.

Không có máy ghi âm.

Không có những phương tiện mà ngày nay chúng ta coi là bình thường.

Ông có một cuốn sổ.

Một cây bút.

Và một cây cọ.

Nhưng những thứ nhỏ bé ấy đã giúp ông giữ lại một phần của một thời đại.

Ông ghi lại những người lính kéo pháo.

Những con đường hành quân.

Những ngày trong chiến hào.

Những bữa cơm.

Những khoảnh khắc chờ đợi.

Những con người đang sống giữa bom đạn.

Và cả những người không còn trở về.

Ông viết khi chiến tranh đang diễn ra.

Ông vẽ khi tiếng súng còn ở rất gần.

Có lẽ lúc ấy ông không nghĩ mình đang làm nên một “di sản”.

Ông chỉ đơn giản làm công việc của mình.

Một người lính làm báo.

Một người họa sĩ ở chiến trường.

Thấy gì thì ghi lại.

Gặp ai thì vẽ lại.

Chứng kiến điều gì thì cố giữ lại.

Nhưng chính sự chân thật ấy khiến những trang nhật ký và ký họa của ông có sức sống đặc biệt.

Bảy mươi năm sau, người đọc vẫn có thể mở trang giấy cũ.

Vẫn nhìn thấy những nét bút của một chàng trai 22 tuổi.

Vẫn cảm nhận được sự vội vã của những ngày chiến dịch.

Và hiểu rằng phía sau một chiến thắng vang dội là những con người cụ thể.

Những người có tên.

Những người không tên.

Những người đã sống.

Đã chiến đấu.

Đã chịu đựng.

Và đã hy sinh.

Phạm Thanh Tâm đã dành phần lớn tuổi trẻ của mình để ở bên họ.

Ông không chỉ kể về chiến tranh.

Ông kể về con người trong chiến tranh.

Đó là điều khiến câu chuyện của ông đặc biệt.

Bởi ngày nay, khi chúng ta nhắc đến Điện Biên Phủ, chúng ta thường nhớ đến những ngọn đồi, những trận đánh, những con số và ngày 7 tháng 5.

Nhưng nhờ những người như Phạm Thanh Tâm, chúng ta còn có thể nhớ đến:

Một người lính trẻ.

Một bữa cơm trong chiến hào.

Một đêm hành quân.

Một khẩu pháo được kéo bằng sức người.

Một nét mặt mệt mỏi.

Một nụ cười.

Một người đồng đội.

Những điều ấy làm nên gương mặt con người của Điện Biên Phủ.

Và có lẽ đó là lý do chúng ta cần biết ơn ông.

Không chỉ vì ông là một họa sĩ.

Không chỉ vì ông là một nhà báo.

Mà vì ông đã đứng ở nơi lịch sử diễn ra và nói với những thế hệ sau:

“Tôi đã ở đó. Tôi đã nhìn thấy họ. Và tôi đã cố gắng giữ họ lại cho các bạn.”

Phạm Thanh Tâm qua đời ngày 30-5-2019, hưởng thọ 87 tuổi. Nhưng những trang nhật ký và ký họa của ông vẫn còn được lưu giữ, trưng bày và xuất bản.

Một cuốn sổ có thể cũ.

Một bức tranh có thể phai màu.

Một người có thể ra đi.

Nhưng ký ức thì vẫn có thể sống.

Và mỗi lần chúng ta nhìn vào một nét vẽ của Phạm Thanh Tâm, chúng ta lại có cơ hội nhớ đến một thế hệ đã đi qua chiến tranh để đất nước có ngày hòa bình.

Họ đã trao tuổi trẻ của mình cho lịch sử.

Còn chúng ta hôm nay, điều có thể làm để đáp lại là:

không quên.

Chú thích ảnh: Chân dung Phạm Thanh Tâm, các ký họa Điện Biên Phủ và hiện vật nhật ký của ông. Nguồn: Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, Báo Quân đội nhân dân và Nhà xuất bản Kim Đồng. Cuốn nhật ký chiến trường là hiện vật thật đang được lưu giữ tại Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ.