Kỳ I: Một đời theo cách mạng

QĐND Online - Trong cách mạng tháng 8, nhất là trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp, trí thức Việt Nam yêu nước đã có nhiều đóng góp quan trọng và có ý nghĩa hết sức to lớn. Có những nhân sỹ, trí thức nổi tiếng cống hiến cho cách mạng được sử sách ghi danh như: Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn Văn Tố, Vũ Đình Hòe, Dương Đức Hiền, Phạm Ngọc Thạch, …Trong số những nhân sỹ trí thức yêu nước tiêu biểu thời kỳ này có vợ chồng trí thức, đại tư sản Đỗ Đình Thiện và Trịnh Thị Điền. Những hoạt động và đóng góp tài chính của ông bà có liên quan đến sự kiện thành lập ngành Tài chính Việt Nam, đến sự ra đời của đồng bạc tài chính – đồng bạc cụ Hồ… Đồn điền Chi nê của gia đình ông bà là một trong những địa điểm được Chính phủ cách mạng lựa chọn đặt nhà máy in tiền trong những ngày đầu khi chính quyền mới được thành lập.

Từ trí thức, tiểu thương yêu nước…

Thời niên thiếu của Đỗ Đình Thiện gặp khá nhiều khó khăn. Ông sinh năm 1904, là con út trong một gia đình viên chức, quê ở xã Cổ Nhuế, Từ Liêm, Hà Nội. Mồ côi cha từ lúc 3 tuổi, ông được mẹ là bà Trần Thị Lan, một người con gái nông thôn nhưng sớm ra làm kinh doanh gây dựng được một cơ sở kinh tế vững chắc bằng nghề buôn bán lụa, nuôi ăn học. Là một trí thức tiến bộ, Đỗ Đình Thiện sớm giác ngộ và có lòng yêu nước sâu sắc. Thời học sinh, ông học ở trường hàng Vôi, nhưng vì tham gia phong trào để tang cụ Phan Chu Trinh nên ông bị đuổi học. Sau đó ông phải đổi khai sinh, xuống Nam Định học và tốt nghiệp trung học phổ thông ở đó. Từ nhỏ, ông đã nuôi chí du học để mở mang tri thức, nhưng mẹ ông không muốn để người con út xa nhà, nên đã nghĩ ra mẹo hỏi vợ để cầm chân ông. Dù đã coi mặt 3,4 người nhưng ông Thiện đều không ưng. Về sau, gia đình phải nhờ anh em ông Cát Thành, Cát Tường - thành viên phong trào “Đông Kinh Nghĩa Thục” làm mai mối. Ông được họ giới thiệu cho bà Trịnh Thị Điền. Hai người gặp gỡ, ưng thuận rồi làm lễ hỏi. Nhưng vốn nuôi chí lớn, ông không muốn vì thế mà thay đổi kế hoạch đi du học. Năm 1927, Đỗ Đình Thiện quyết định sang học ở Pháp; khi ấy bà Điền vừa tròn 16 tuổi, còn ông mới bước sang tuổi 23.

Ở Pháp, ông Thiện là sinh viên trường Đại học Canh nông(Toulouse), vừa học vừa tham gia hoạt động cách mạng, đấu tranh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, rồi vào ĐCS Pháp năm 1928. Ngày 7-10-1931, ông bị cảnh sát Pháp bắt tại nhà ga Matablan(Toulouse) khi giao truyền đơn cách mạng cho những binh sỹ người Việt Nam đang trên đường hồi hương. Trong quá trình thẩm vấn, ông đã nhận toàn bộ trách nhiệm về mình, cương quyết không khai các đồng chí trong tổ chức Đảng. Ngay cả khi bị đưa ra xử án, Đỗ Đình Thiện đã tận dụng thời cơ này để tuyên truyền Chủ nghĩa Cộng sản, lên án chế độ thực dân Pháp. Tòa án Toulouse phạt ông 4 tháng tù giam và trục xuất về nước đầu năm 1932. Ở trong nước, suốt những năm 1932 – 1945, ông Đỗ Đình Thiện tiếp tục tham gia các hoạt động yêu nước như phong trào Mặt trận bình dân, ủng hộ tiền và hoạt động cho báo Lao Động(Le Travail), tuyên truyền vận động người của Đảng vào Viện dân biểu.

Tuổi trẻ ông Thiện sớm đã gặp nhiều sóng gió vất vả, tuổi thơ của bà Trần Thị Điền cũng không hề dễ dàng. Bà mồ côi cả cha lẫn mẹ từ năm lên 4, ở với người anh cùng cha khác mẹ. Cuộc sống vất vả đã biến bà thành một con người trầm tư, sống nội tâm và đầy nghị lực. Sau khi làm lễ hỏi, trong khi ông Thiện du học ở Pháp thì bà Điền ở trong nước, qua sự giới thiệu của cậu em họ là Ngô Đình Mẫn, bắt đầu tham gia hoạt động ở chi bộ phố Huế của Đảng Tân Việt. Đầu năm 1930, sau khi 3 Đảng hợp nhất, chủ trương tăng cường gây dựng cơ sở ở Hải Phòng – Hòn Gai. Đây là nơi tập trung nhiều công nhân. Lúc này, bà quyết định thoát ly gia đình xuống hoạt động trong tổ chức của Đảng Cộng Sản Đông Dương ở Hải Phòng. Bà để lại cho một người anh họ một lá thư tỏ ý chán đời muốn đi tu.

Tại Hải Phòng, bà bắt liên lạc với ông Nguyễn Tạo, là người cùng hoạt động ở chi bộ phố Huế trước đây. Nhóm hoạt động của bà còn có ông Chức, ông Sáng và 2,3 công nhân in có nhiệm vụ in tài liệu, làm giấy thuế thân và căn cước giả để các đồng chí đi hoạt động. Để có bình phong tốt, bà Điền bán sợi dây chuyền 2 chỉ vàng để mở quán cơm, làm địa chỉ liên lạc vận động công nhân. Bà cũng thường chuyển tài liệu cách mạng về Hà Nội, Hòn Gai cho các đồng chí của mình. Vừa hoạt động, bản thân bà còn phải lo tránh mặt người quen để khỏi lộ hành tung đi tu giả. Hoạt động được một thời gian, bà bị một tên phản bội chỉ điểm, thực dân Pháp đã bắt và giam bà ở Sở cẩm Hải Phòng, sau giải về Sở mật thám Hà Nội. Đoạn đời hoạt động trước đây đã nhiều cơ cực, thì đòn tù của Pháp còn kinh hãi đến mức khó có thể tưởng tượng nổi. Nhưng cũng nhờ thời gian ở tù mà bà Điền làm quen với các nhà cách mạng vừa bị bắt ở Thượng Hải về như Nguyễn Lương Bằng, Hồ Tùng Mậu, Đỗ Ngọc Du…Đồng chí Lê Duẩn cũng gặp ở trong nhà lao và sau này đã có lần nói với con gái bà Điền: “Mẹ cháu tốt lắm, ở trong tù mẹ cháu còn nhường cơm cho chú đấy”.