Kỳ I: Một đời theo cách mạng

….Trở thành đại tư sản yêu nước

Khi ông Thiện bị trục xuất về nước và bà Điền ra khỏi nhà tù, thủy chung với lời ước hẹn năm xưa, họ làm đám cưới. Do nằm trong diện tình nghi của thực dân cho nên hai ông bà bị kiểm soát gắt gao, nhà cửa thường xuyên bị khám xét, không thể trực tiếp hoạt động các mạng như trước. Ông bà quyết định chuyển sang làm kinh tế, trước hết là để nuôi gia đình và sau đó để chờ thời cơ sẽ ủng hộ cách mạng, giúp đỡ các đồng chí của mình hoạt động. Bằng khả năng làm kinh tế thiên bẩm, ông bà mở hiệu buôn bán tơ lụa rồi tậu ruộng đất, dựng nhà máy, đồn điền. Đến đầu những năm 1940 thì ông bà Thiện đã được giới tư sản Hà Nội biết tiếng và kính nể.

Là một người nhiệt thành yêu nước, khi có điều kiện, ông bà luôn tìm cách ủng hộ và giúp đỡ cách mạng. Năm 1943, ông Nguyễn Lương Bằng vượt ngục ở nhà tù Sơn La, đến bắt liên lạc ngay tại nhà riêng của ông bà Thiện ở 54 Hàng Gai, được vợ chồng ông giúp cho 3 vạn đồng Đông Dương. Sau này đến năm 1972, trong một lần tiếp bà Điền tại nhà riêng, đồng chí Trường Chinh có nói: “Khi chúng tôi nhận được số tiền 3 vạn đồng chị gửi cho qua anh Nguyễn Lương Bằng, quỹ Đảng chỉ còn 24 đồng”. Đầu năm 1945, ông bà Thiện lại nhờ ông Vũ Đình Huỳnh chuyển tới ông Nguyễn Lương Bằng 10 vạn đồng Đông Dương nữa. Ông Nguyễn Tạo cũng ghi nhận: “Cuối tháng 12 năm 1943, tôi vượt ngục ở Hỏa Lò, đồng chí Trịnh Thị Điền lại liên lạc với đồng chí Nguyễn Thụy Nhân giúp đỡ tôi. Năm 1943, tôi vượt ngục Ban Mê Thuột ra tới Hà Nội, đồng chí Trịnh Thị Điền lại liên lạc, cho tôi 2 vạn đồng Đông Dương để tổ chức hoạt động cách mạng”.

Khi đã trở thành nhà tư sản nổi tiếng giàu có ở Hà Nội vào đầu những năm 1940, thì gia đình ông càng có điều kiện hơn để hoạt động và đóng góp về tài chính cho Đảng. Ngôi nhà ở 54 Hàng Gai một thời trở thành “nhà khách” của Chính phủ. Các phái đoàn Nam Bộ, Phụ nữ Nam Bộ…đều qua đây nghỉ ngơi, ăn uống, may quần áo. Bác Hồ cũng đã mời cơm cụ Huỳnh Thúc Kháng tại đây. Bà Điền còn được giao tổ chức tiệc ở phố Nguyễn Du để tiếp các tướng Tiêu Văn, Lư Hán…của đội quân Tưởng.

Hai ngày sau độc lập, Chính phủ ban hành sắc lệnh đặt ra Quỹ Độc lập nhằm động viên sức hy sinh, phấn đấu của đồng bào toàn quốc. Với kiến thức kinh tế sâu rộng, ông Đỗ Đình Thiện được cử phụ trách Quỹ Độc lập Trung ương. Hưởng ứng lời kêu gọi của Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh, gia đình ông Đỗ Đình Thiện đã đóng góp vào quỹ độc lập 10 vạn đồng Đông Dương(trị giá 4kg vàng thời điểm đó); đóng góp 100 lạng vàng trong Tuần lễ vàng trong khi cả nước mới quyên góp được 300 lạng. Bên cạnh đó, ông còn mua bức tranh chân dung chủ tịch Hồ Chí Minh do họa sỹ Nguyễn Sáng vẽ với giá 1 triệu đồng Đông Dương rồi tặng cho Ủy ban kháng chiến hành chính Hà Nội, biến cuộc đấu giá thành một đám rước chân dung chủ tịch Hồ Chí Minh về treo ở trụ sở ủy ban. Sự kiện đó đã cổ vũ rất lớn lòng tin yêu của nhân dân đối với lãnh tụ.

Giữa năm 1946, ông Đỗ Đình Thiện được vinh dự thực hiện sứ mệnh cao cả trong sự nghiệp cách mạng của mình, khi ông là vị thư ký riêng tháp tùng Bác trong chuyến đi ngoại giao đầu tiên của Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hòa tại Pháp trong dịp hội nghị Fontainebleau và ký tạm ước ngày 14-9-1946. Tại sân bay Gia Lâm, mẹ ông đã không cầm được nước mắt bởi cụ hiểu tầm quan trọng cũng như những nguy hiểm có thể đến trong chuyến đi này. Và trong thời gian ở Pháp, khi tháp tùng Bác đi Nooc-măng-đi cùng với Sanh-ta-ni, ông đã bị tai nạn ô tô rất nặng, nhưng may mắn thoát chết. Về vụ tai nạn này, một số tờ báo Pháp lúc đó đã đặt dấu hỏi: “Phải chăng đây là một vụ mưu sát trượt Chủ tịch Hồ Chí Minh?”.

Từ sau ngày thực dân Pháp nổ súng gây hấn chiếm Sài Gòn – Gia Định, mở rộng chiến tranh ra các tỉnh Nam bộ và Nam Trung bộ, đã xuất hiện phong trào Nam tiến hướng về miền Nam, chi viện sức người, sức của cho cuộc chiến đấu của quân và dân ta. Chính trong thời gian này, đồn điền Chi nê(xã Cố Nghĩa – Lạc Thủy – Hòa Bình) của ông bà Đỗ Đình Thiện(mua lại từ ông Bô – ren, tỷ phú người Pháp với giá 2000 lượng vàng) trở thành một địa chỉ cho một số đơn vị giải phóng quân trên đường vào Nam đánh giặc. Hồi ức về những ngày trú quân, huấn luyện tại khu vực Chợ Bến và đồn điền Chi nê của các đoàn quân Nam tiến còn được lưu lại trong các cuốn sách Phong trào Nam Tiến, Chi đội vi dân, do NXB Quân đội Nhân dân ấn hành.

Khoảng thời gian cuối năm 1945, khi dừng chân luyện tập, tổ chức lại đơn vị tại khu vực Nho Quan, một số chi đội giải phóng quân Nam tiến đã nhận được rất nhiều sự ủng hộ về lương thực, thực phẩm từ đồn điền của gia đình ông Đỗ Đình Thiện, như chi đội Vi Dân – trước Cách mạng tháng 8 là đội công nhân xung phong thành Hoàng Diệu, và tiếp đến là chi đội Quang Trung – một đơn vị của Việt Nam giải phóng quân từng tham gia đánh quân Nhật từ ngày đầu khởi nghĩa ở Thái Nguyên... Không những thế, đồn điền Chi nê còn là cơ sở cung cấp lương thực, thực phẩm, trú quân cho các đơn vị lực lượng vũ trang chiến khu II. Riêng vụ lúa thu 1946 – 1947, ông bà Thiện đã ủng hộ Vệ quốc đoàn Chiến khu II 200 tấn thóc để nuôi quân.

Trước nghĩa cử đó, khu trưởng Hoàng Sâm và chính trị viên Lê Hiến Mai đã viết thư cảm ơn, có đoạn: “Toàn thể bộ đội khu hai rất cảm động được Ngài ủng hộ hai vụ lúa thu trong quỹ đồn điền năm 46 và 47…Chúng tôi xin thay mặt toàn thể bộ đội, trân trọng gửi tới Ngài lời cảm ơn. Với lòng tha thiết của Ngài trước công cuộc kháng chiến hiện nay, toàn thể bộ đội Khu hai xin hứa luôn luôn nỗ lực chiến đấu, quyết hợp lực cùng toàn dân phá tan kế hoạch mùa đông của địch để xứng đáng với sự nhiệt thành của Ngài đã dành cho”.

Không chỉ cung cấp lương thực, thực phẩm, nơi ăn ở, luyện tập, đồn điền Chi nê còn là “binh trạm” cho các đơn vị giải phóng quân, vệ quốc đoàn, “trạm giao liên” nơi dừng chân của nhiều cán bộ cao cấp của Đảng và Nhà nước.