KỸ SƯ, BÁC SĨ NGUYỄN NGỌC BÍCH – BẬC TRÍ THỨC ĐA TÀI TỪ BỎ NHUNG LỤA PHÁP QUỐC ĐẾN "KỸ SƯ PHÁ CẦU" NƠI TUYẾN LỬA TÂY NAM BỘ

KỸ SƯ, BÁC SĨ NGUYỄN NGỌC BÍCH – BẬC TRÍ THỨC ĐA TÀI TỪ BỎ NHUNG LỤA PHÁP QUỐC ĐẾN "KỸ SƯ PHÁ CẦU" NƠI TUYẾN LỬA TÂY NAM BỘ

Trong thế hệ những trí thức vàng đi theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc mùa thu năm 1945, có những con người mà cuộc đời là sự dung hòa kỳ diệu giữa trí tuệ uyên bác phương Tây và lòng yêu nước nồng nàn, thuần khiết phương Đông. Họ không chỉ dùng ngòi bút, dùng kiến thức khoa học để dựng xây đất nước, mà còn sẵn sàng xả thân nơi chiến trường khói lửa. Nhà cách mạng, Kỹ sư, Bác sĩ Nguyễn Ngọc Bích chính là một nhân cách lớn như thế. Là anh trai của Liệt sĩ Nguyễn Ngọc Nhựt, ông đã từ bỏ cuộc sống nhung lụa của một trí thức thượng lưu, trở thành vị chỉ huy quân sự tài ba ở miền Tây Nam Bộ, một "kỹ sư phá cầu" huyền thoại, và là người chiến sĩ đấu tranh cho hòa bình, độc lập dân tộc trên cả mặt trận chính trị lẫn ngoại giao.

Kỹ sư Nguyễn Ngọc Bích sinh ngày 18 tháng 5 năm 1911 tại làng An Hội, tổng Bảo Hựu, quận Bảo An, tỉnh Bến Tre (vùng đất lịch sử nay thuộc địa bàn tỉnh Vĩnh Long). Thân phụ ông là cụ Nguyễn Ngọc Tương — một công chức cao cấp trong chính quyền thực dân, người sau này đắc cử Giáo tông Hội Thánh Cao Đài Ban Chỉnh Đạo, một vị chức sắc có uy vọng lớn lao khắp Nam Bộ; thân mẫu ông là bà Bùi Thị Giàu.

Do gia cảnh thuộc tầng lớp đại thượng lưu, từ nhỏ Nguyễn Ngọc Bích đã được thụ hưởng một nền giáo dục tinh hoa bậc nhất. Sau những năm tháng học tập tại quê nhà Bến Tre và Sài Gòn, ông sang Pháp du học và xuất sắc tốt nghiệp trường Polytechnique Paris danh giá năm 1936 — ngôi trường kỹ thuật hàng đầu nước Pháp. Trở về nước với tấm bằng kỹ sư chính quy, ông nhận nhiệm sở làm việc tại sở Thủy Lợi tỉnh Sóc Trăng, sống cuộc đời của một trí thức Tây học cao cấp cho đến ngày Nhật đảo chính Pháp tại Đông Dương vào tháng 3 năm 1945.

Sự kiện Nhật đảo chính Pháp đã thúc đẩy người kỹ sư trẻ rời bỏ nhiệm sở thực dân để trở về quê nhà Bến Tre. Lúc này, trước uy thế và ảnh hưởng xã hội to lớn của Giáo tông Nguyễn Ngọc Tương, các lãnh đạo Mặt trận Việt Minh đã nhiều lần tìm đến tiếp xúc, vận động cụ ủng hộ phong trào cách mạng. Vì lý do tuổi cao sức yếu, cụ Nguyễn Ngọc Tương đã tin tưởng giới thiệu người con trai ưu tú của mình là Nguyễn Ngọc Bích đại diện cho gia đình tham gia vào hàng ngũ Việt Minh.

Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công vang dội, đem lại độc lập tự do cho nước nhà, Nguyễn Ngọc Bích được tin tưởng giao phó nhiều trọng trách trong chính quyền cách mạng non trẻ. Khi thực dân Pháp nổ súng tái chiếm Nam Bộ, với tư duy quân sự nhạy bén và kiến thức kỹ nghệ uyên bác, ông được bổ nhiệm giữ chức vụ Khu bộ phó Khu 9 (Tây Nam Bộ). Trên cương vị chỉ huy tuyến lửa, ông nổi tiếng lẫy lừng khắp chiến trường với biệt danh "kỹ sư phá cầu".

Bằng việc tính toán chuẩn xác các kết cấu chịu lực, ông đã chỉ huy phá hủy thành công hệ thống cầu chiến lược tại Cái Răng (Cần Thơ) và Nhu Gia (Sóc Trăng), làm chậm bước tiến quân cơ giới và bẻ gãy nhiều mũi hành quân chớp nhoáng của quân Pháp. Trong cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên ngày 6 tháng 1 năm 1946, ông được nhân dân tín nhiệm bầu làm Đại biểu Quốc hội khóa I của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, và sau đó được bầu bổ sung làm Ủy viên dự khuyết Ban Thường trực Quốc hội.

Đầu năm 1947, trong một trận càn quét khốc liệt của quân Pháp vào vùng căn cứ kháng chiến ở Sóc Trăng, Khu bộ phó Nguyễn Ngọc Bích không may bị giặc bắt làm tù binh. Sau một thời gian ngắn dùng mọi biện pháp che giấu tung tích, ông bị mật thám Pháp nhận diện chính xác là kỹ sư Nguyễn Ngọc Bích. Trước một nhân vật có uy tín chính trị quá lớn, lại mang quốc tịch Pháp, cùng với sự đấu tranh, vận động ân xá mạnh mẽ từ các học giả, bạn bè trí thức của ông tại Paris, chính quyền quân sự Pháp tại Đông Dương đã không thể áp dụng án tử hay xử nặng ông với tội danh "phản loạn". Cuối cùng, chúng buộc phải ra quyết định "cưỡng bức lưu trú" và áp giải ông trục xuất về lại Paris vào năm 1948.

Trở lại kinh đô ánh sáng nhưng trái tim luôn hướng về đất mẹ đang chìm trong khói lửa, Nguyễn Ngọc Bích cùng các bạn hữu chí cốt đã thành lập và quản lý nhà xuất bản tiếng Việt mang tên Minh Tân tại Paris. Đây là nơi chuyên in ấn, bảo tồn và xuất bản các tác phẩm văn học, sử học, khoa học giá trị bằng tiếng Việt của các học giả tầm cỡ như Đào Duy Anh, Hoàng Xuân Hãn nhằm gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc nơi đất khách.

Song song với hoạt động văn hóa, ông tích cực dùng uy tín cá nhân để gặp gỡ, vận động giới chính trị gia Pháp tìm kiếm một giải pháp hòa bình, thúc đẩy chính phủ Pháp thương lượng trực tiếp với Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa nhằm công nhận nền độc lập thực sự cho Việt Nam.

Không dừng lại ở những tri thức sẵn có, bước sang thập niên 1950, ông tiếp tục theo học ngành y khoa và xuất sắc trở thành một bác sĩ chuyên trị ung thư có tiếng tại Pháp.

Đầu thập niên 1960, trước sự khủng hoảng của chính trường miền Nam Việt Nam, nhiều thế lực chính trị tiến bộ đã vận động đưa ông trở thành ứng viên sáng giá để thay thế Ngô Đình Diệm trong cuộc bầu cử Tổng thống Việt Nam Cộng hòa năm 1961 nhằm tìm kiếm một giải pháp hòa hợp dân tộc.

Tuy nhiên, nhận thấy tư tưởng yêu nước và xu hướng độc lập của ông, chính quyền độc tài Sài Gòn đã lo sợ và tuyên bố bác bỏ hồ sơ ứng cử của ông vào giờ chót vì cái gọi là “lý do kỹ thuật”. Cùng năm đó, ông cùng người bạn đời của mình là bà Henriette Bùi trở lại Pháp, tiếp tục cống hiến cho y học và sống hạnh phúc bên nhau.

Những năm tháng cuối đời, khi phát hiện mình mắc căn bệnh ung thư giai đoạn cuối, bác sĩ Nguyễn Ngọc Bích đã quyết định trở về quê hương Việt Nam để dưỡng bệnh và gửi gắm những hơi thở cuối cùng cho đất mẹ. Ngày 4 tháng 12 năm 1966, ông lặng lẽ qua đời tại Thủ Đức. Di hài của người trí thức yêu nước đại tài sau đó đã được gia đình trân trọng đưa về an táng tại quê nhà Bến Tre, nằm thanh thản bên cạnh người em trai ruột của mình là Liệt sĩ, Kỹ sư Nguyễn Ngọc Nhựt.

Từ một vị kỹ sư Polytechnique danh giá bậc nhất cho đến vị Khu bộ phó "phá cầu" oanh liệt nơi chiến trường Tây Nam Bộ, từ một nhà hoạt động văn hóa, ngoại giao tại Paris đến vị bác sĩ ung thư giàu y đức, cuộc đời của ông Nguyễn Ngọc Bích là một biểu tượng rực rỡ của thế hệ nhân sĩ, trí thức yêu nước vĩ đại. Ông đã dùng cả cuộc đời mình bằng mọi danh vị, mọi kiến thức học vấn uyên bác nhất để phụng sự cho khát vọng hòa bình và độc lập của dân tộc.

Để ghi nhớ những công lao to lớn ấy, tên của ông đã được đặt trang trọng cho một con đường huyết mạch tại quận Cái Răng, thành phố Cần Thơ — nơi năm xưa từng in dấu chân người "kỹ sư phá cầu" huyền thoại.