Kỹ sư Kha Vạng Cân: Vị Đô trưởng Sài Gòn - Chợ Lớn đi theo cách mạng và 15 năm tận tụy trên cương vị Bộ trưởng

Khước từ bổng lộc thực dân, gầy dựng nền công nghiệp dân tộc Đồng chí Kha Vạng Cân sinh ngày 16/10/1908 tại Chợ Lớn (Thành phố Hồ Chí Minh), là con của một gia đình tiểu tư sản thành thị gốc Hoa. Ngay từ năm 1926, khi đang học năm thứ hai chương trình tú tài bản xứ tại Trường Chasseloup-Laubat (nay là Trường THPT Lê Quý Đôn), ông đã bộc lộ tinh thần yêu nước khi tổ chức bãi khóa để tang cụ Phan Châu Trinh và bị thực dân Pháp đuổi học.

Ông trốn gia đình sang Pháp du học, tu nghiệp tại Trung tâm Cơ khí quốc gia D’Aix en Provence và trở thành chuyên viên kỹ thuật cho hãng xe Renault. Năm 1939, ông về Sài Gòn làm đại diện cho hãng Renault. Khi được Sở Hỏa xa Đông Dương vận động vào làm việc với lời hứa giúp nhập quốc tịch Pháp và hưởng lương công chức Pháp, ông đã kiên quyết từ chối. Ở lại Sài Gòn, ông cùng một người bạn đồng sáng lập Hãng luyện thép Cân et Vân ở Chợ Quán - hãng luyện thép tư nhân lớn nhất Đông Dương thời bấy giờ, trong đó ông đảm nhận vai trò Giám đốc kỹ thuật.

Vị Đô trưởng Sài Gòn lật đổ tượng đài thực dân Tháng 4/1945, Chính phủ thân Nhật Trần Trọng Kim mời ông giữ trọng trách Đô trưởng Sài Gòn - Chợ Lớn khi ông chưa tròn 37 tuổi. Nhận được chỉ thị bí mật của Xứ ủy Nam Kỳ, ông đồng ý nhận lời để tạo vỏ bọc hoạt động. Ông trở thành một trong những thủ lĩnh nòng cốt của tổ chức Thanh niên Tiền phong (cùng bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, luật sư Thái Văn Lung, kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát...), trực tiếp phân công đi khắp Nam Bộ tổ chức lực lượng, luyện tập quân sự để chuẩn bị khởi nghĩa.

Ngày 25/8/1945, khởi nghĩa giành thắng lợi, Xứ ủy Nam Kỳ cử ông làm Chủ tịch Ủy ban Hành chánh lâm thời Sài Gòn - Chợ Lớn. Trên cương vị mới, hành động quyết liệt đầu tiên của ông là ra lệnh triệt hạ các bức tượng do thực dân Pháp dựng lên (như tượng Gambetta ở vườn Tao Đàn, Bá Đa Lộc trước Bưu điện, Rigault de Genouilly bên sông Sài Gòn). Đây được xem như một bản tuyên ngôn đoạn tuyệt với quá khứ nô lệ của người dân thành phố.

Người cán bộ khiêm nhường và 15 năm làm Bộ trưởng Trong những năm tháng kháng chiến, ông được giao nhiều trọng trách: Cố vấn phái đoàn Việt Nam tại Hội nghị trù bị Đà Lạt (1946), Giám đốc Sở Kinh tế Nam Bộ, Ủy viên Ủy ban Kháng chiến Hành chánh Nam Bộ.

Sau khi tập kết ra Bắc (1954), ông công tác tại Bộ Công thương và trúng cử Đại biểu Quốc hội 4 khóa liên tục (từ khóa II đến khóa V, kéo dài 16 năm). Năm 1960, ông được cử giữ chức Bộ trưởng Bộ Công nghiệp nhẹ và đảm nhiệm trọng trách này suốt 15 năm liên tục (từ tháng 7/1960 đến tháng 6/1975).

Sau ngày đất nước thống nhất (năm 1976), ông trở về Thành phố Hồ Chí Minh. Mặc dù từng làm Bộ trưởng 15 năm, ông vẫn vui vẻ và khiêm nhường nhận nhiệm vụ Trưởng Ban Khoa học - Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh (1976 - 1978) cho đến khi nghỉ hưu ở tuổi 70.

Kỹ sư Kha Vạng Cân mất ngày 18/01/1982, hưởng thọ 74 tuổi. Hiện nay, tại quận Thủ Đức (Thành phố Hồ Chí Minh) có một con đường lớn mang tên ông để nhắc nhớ về người trí thức tiêu biểu của Sài Gòn đã trọn đời cống hiến cho dân tộc.