KÝ SỰ KỲ 2 -  MỞ TỪNG PHẦN MỘ, THẮP LÊN HY VỌNG TÌM LẠI TÊN NGƯỜI LÍNH

Không một nhát cuốc nào được phép vội vàng

"Ngày 24/6/2026.

Nghĩa trang liệt sĩ: Đức Thọ, xã Đức Thọ.

Mã định danh: 42.003.00010.

Số mộ: 95, hàng 4, khu mộ bên trái…".

Từng dòng thông tin được Trung úy Trương Quốc Dũng (26 tuổi), Đại đội Thông tin, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh ghi lên tấm bảng nhựa trắng. Đó là bước đầu tiên để xác định chính xác vị trí ngôi mộ tại Nghĩa trang liệt sĩ Đức Thọ trước khi khai quật, lấy mẫu ADN.

Hoàn tất việc đánh dấu, anh dùng điện thoại chụp ảnh hiện trạng, quét mã hồ sơ rồi cập nhật toàn bộ dữ liệu lên hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia. Sau nghi thức tâm linh, đây là công đoạn bắt buộc nhằm bảo đảm việc truy xuất nguồn gốc mẫu hài cốt chính xác trong quá trình giám định.

"Công việc này không được phép xảy ra sai sót. Chỉ cần nhầm một bước là rất khó khắc phục. Là cán bộ trẻ, lần đầu được giao nhiệm vụ, tôi xác định rõ trách nhiệm của mình và hiểu ý nghĩa đặc biệt của chiến dịch tìm lại tên cho các bác liệt sĩ", Trung úy Dũng chia sẻ.

Trong hơn 600 phần mộ tại Nghĩa trang liệt sĩ Đức Thọ, lực lượng chức năng xác định có 26 phần mộ chưa rõ thông tin. Mỗi phần mộ đều được cắm một lá cờ Tổ Quốc nhỏ để nhận diện trước khi khai quật.

Khi những ngôi mộ đầu tiên hoàn tất quy trình số hóa cũng là lúc Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh mang theo cuốc, xẻng, bay nhỏ, bàn chải mềm, chổi quét, vải đỏ, tiểu sành mới... bước vào công đoạn quan trọng nhất.

"Bác ơi, chúng con xin phép mở phần mộ để tìm lại tên cho bác. Sau khi hoàn thành, chúng con sẽ mặc áo mới và chuẩn bị cho bác một ngôi nhà mới...".

Lời khấn của Thiếu tá Hoàng Xuân Diệu, thành viên Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ vang lên trước mỗi lần mở ngôi mộ. Giữa không gian tĩnh lặng của nghĩa trang, những người có mặt đều như lặng đi.

Sau nghi thức xin phép của lực lượng chức năng, từng lớp đất được bóc tách chậm rãi. Mỗi nhát cuốc, nhát bay đều được chiến sĩ làm nhiệm vụ thực hiện nhẹ nhàng. Dưới cái nắng gay gắt cuối tháng 6, mồ hôi thấm ướt quân phục những người lính nhưng không ai dám làm nhanh hơn một nhịp.

"Mỗi quy trình đều phải chính xác, cẩn trọng và trang nghiêm. Dù gặp khó khăn nào, chúng tôi cũng không thể vội vàng", Thiếu tá Diệu nói.

Ít ai biết, cách đó không lâu, 18 cán bộ, chiến sĩ của Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ vừa hoàn thành đợt làm nhiệm vụ mùa khô 2025-2026 trên đất bạn Lào, quy tập được 9 hài cốt liệt sĩ sau nhiều tháng băng rừng, vượt suối. Trở về nước, sau hơn một tuần đoàn tụ bên gia đình, họ lại tiếp tục nhận nhiệm vụ trong Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Theo Thượng tá Trần Văn Sơn, Đội trưởng Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, từ ngày 23/6, đơn vị bắt đầu một nhiệm vụ quan trọng mới - hành trình trả lại tên cho những người đã ngã xuống.

Dù đều là những cán bộ giàu kinh nghiệm, việc khai quật tại Nghĩa trang liệt sĩ Đức Thọ vẫn đặc biệt khó khăn. Nền đất đồi sau hàng chục năm nén chặt, cứng như bê tông khiến tiến độ chậm hơn nhiều so với các nghĩa trang khác.

"Điều quan trọng nhất là phải giữ nguyên vẹn phần mộ. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể làm nứt tiểu sành hoặc ảnh hưởng đến hài cốt bên trong. Vì vậy, từng động tác đều phải thật chắc chắn", Thượng tá Sơn nói.

Theo Thượng tá Sơn, tại nhiều nghĩa trang khác, toàn bộ quy trình từ khai quật, lấy mẫu đến hoàn táng mỗi ngôi mộ chỉ mất 30-40 phút. Riêng tại Nghĩa trang liệt sĩ Đức Thọ, có những phần mộ mất hơn một giờ mới hoàn thành việc khai quật, còn các công đoạn từ mở mộ, lấy mẫu ADN đến hoàn táng kéo dài gần 2 giờ.

"Với 26 phần mộ, chúng tôi xác định phải mất ít nhất 2 ngày mới hoàn thành. Thời tiết nắng nóng nhưng anh em vẫn tranh thủ từng giờ để bảo đảm tiến độ. Tuy nhiên, tuyệt đối không vì tiến độ mà làm nhanh, làm ẩu", Thượng tá Sơn chia sẻ.

Điều khiến những người lính quy tập trăn trở nhất lại không phải cái nắng gay gắt hay nền đất cứng như bê tông, mà là nỗi lo không thu được mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN.

Sau hàng chục năm, nhiều hài cốt đã phân hủy, xương hòa lẫn vào đất hoặc chỉ là những mảnh rất nhỏ, không nguyên vẹn. Có những phần mộ gần như không còn di cốt để lấy mẫu, hoặc mẫu xương quá ít, không đáp ứng yêu cầu giám định.

"Chúng tôi luôn hy vọng mỗi lần mở phần mộ sẽ lấy được mẫu ADN. Bởi mỗi mẫu sinh phẩm thành công sẽ có thêm một cơ hội để một người lính chưa rõ danh tính sau hơn nửa thế kỷ được gọi lại đúng tên mình và trở về với gia đình", Thượng tá Sơn nói.

Hy vọng từ những mẫu ADN

Khi phần mộ được mở, từng tiểu sành chứa hài cốt liệt sĩ được các chiến sĩ nhẹ nhàng đưa lên mặt đất, phủ Quốc kỳ rồi đặt trang trọng trong lồng kính để chuyển đến khu lán dã chiến phục vụ lấy mẫu ADN. Suốt quá trình di chuyển, những người lính đều bước chậm, nói khẽ.

Tại khu lán lấy mẫu, tổ công tác gồm 2 bác sĩ của Trung tâm Pháp y và Giám định Y khoa tỉnh Hà Tĩnh cùng 4 cán bộ quân y của Bệnh xá Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh chờ sẵn.

Trước khi mở tiểu sành, các cán bộ y tế thắp nén hương, chắp tay khấn trước anh linh các liệt sĩ: "Kính thưa anh linh của các anh hùng liệt sĩ, chúng con trong quá trình làm nhiệm vụ nếu có điều gì sơ suất, mạo phạm, mong các bác lượng thứ. Xin các bác phù hộ để việc lấy mẫu được thuận lợi, sớm tìm lại tên tuổi cho các bác...".

Lời khấn vừa dứt, không gian trong căn lán nhỏ lặng như tờ. Những đôi găng tay trắng bắt đầu mở tiểu sành. Mỗi thao tác lựa chọn mẫu, niêm phong, ghi mã định danh đều được thực hiện chậm rãi, chính xác như một nghi lễ tri ân.

Bác sĩ Đặng Hải, Trung tâm Pháp y và Giám định Y khoa tỉnh Hà Tĩnh cho biết để bảo đảm kết quả giám định ADN, việc lựa chọn mẫu phải hết sức cẩn trọng. "Nếu hài cốt còn răng, chúng tôi ưu tiên lấy mẫu răng vì khả năng lưu giữ ADN tốt nhất. Trường hợp không còn răng, chúng tôi sẽ lựa chọn mẫu xương phù hợp. Mỗi mẫu đều được kiểm tra kỹ trước khi niêm phong", bác sĩ Hải nói.

Theo bác sĩ Hải, phần lớn các phần mộ tại Nghĩa trang liệt sĩ Đức Thọ còn chân răng nên chất lượng mẫu khá tốt, tăng thêm nhiều hy vọng xác định danh tính các liệt sĩ.

Sau khi lấy mẫu, hài cốt được đặt cẩn thận vào tiểu sành mới, phủ vải đỏ rồi hoàn táng ngay trong ngày. Toàn bộ quy trình đều được số hóa, chụp ảnh, giám sát chặt chẽ.

Đại tá Nguyễn Hà, Phó Chủ nhiệm Chính trị Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh, nhấn mạnh chiến dịch có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần sớm xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin, đáp lại mong mỏi của hàng nghìn gia đình sau nhiều thập kỷ chờ đợi.

"Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh phối hợp với Sở Nội vụ và các địa phương quyết tâm hoàn thành việc lấy mẫu ADN trong năm 2026, phấn đấu trước ngày 30/8", Đại tá Hà cho biết.

Đến nay, chiến dịch đã ghi nhận những kết quả bước đầu. Tại Nghĩa trang liệt sĩ Thạch Hà, lực lượng chức năng lấy được mẫu ADN của 8 phần mộ. Tại Nghĩa trang liệt sĩ Đức Thọ, 26 phần mộ được khai quật, thu được 20 mẫu sinh phẩm, gồm 18 mẫu răng và 2 mẫu xương, đều bảo đảm chất lượng phục vụ giám định; 6 phần mộ còn lại không thể lấy mẫu do hài cốt đã phân hủy mạnh. Riêng tại Nghĩa trang liệt sĩ Hương Khê, 45 mẫu sinh phẩm đã được thu nhận.

73 mẫu ADN vừa được thu thập mang theo hy vọng xác định danh tính các liệt sĩ, giúp nhiều gia đình có cơ hội biết nơi người thân yên nghỉ sau hơn nửa thế kỷ mòn mỏi kiếm tìm.

Nội dung: Dương Nguyên

Thiết kế: Thuỷ Tiên