“Ký sự thời kháng chiến”

Giai đoạn văn học năm 1945 – 1975 có một ý nghĩa quan trọng trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại. Đây là giai đoạn hình thành và phát triển nền văn học mới, một nền văn học phục vụ cho công cuộc kháng chiến chống Mỹ, chống Pháp và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Trong bối cảnh chiến tranh và cách mạng, cùng với những loại hình văn học khác, ký sự đã tỏ rõ ưu thế sức mạnh của thể loại trong phản ánh hiện thực và con người thời đại. Thể ký thường nở rộ và thịnh hành vào các thời kỳ văn học ứng với những thay đổi lớn lao, những bước ngoặt trọng đại của đời sống dân tộc. Nhiều tác phẩm ký sự được bạn đọc đánh giá cao, không chỉ ghi lại hiện thực khốc liệt một thời, góp phần tố cáo bộ mặt độc ác của kẻ thù, sự tàn phá do chiến tranh gây nên mà còn lưu giữ giá trị nhân văn cao quý, đề cao tình người, tình đồng chí, đề cao vẻ đẹp và phẩm giá con người đất Việt, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, cách mạng cho những mầm mống tương lai của Tổ Quốc sau này.

Ký sự ghi chép và tái hiện lại một sự kiện, một câu chuyện tương đối hoàn chỉnh, cho ta một lượng thông tin hữu ích, giàu giá trị biểu cảm đến người đọc. Từ những sự việc cụ thể và sinh động toát lên chủ đề, tư tưởng của tác phẩm. Ký sự có quy mô tương ứng với truyện ngắn, truyện vừa hay tiểu thuyết nhưng viết về người thật, sự kiện thật mà tác giả là người trong cuộc, trực tiếp chứng kiến hay được nghe kể lại, nắm giữ tư liệu một cách tường tận, tỉ mỉ về sự việc và con người ở một thời điểm, không gian và địa danh cụ thể . Ký sự tôn trọng sự thật khách quan của đời sống, vì vậy, người viết ký sự luôn có ý thức đưa người và việc lên hàng đầu, tránh những cảm xúc dư thừa để đảm bảo tính xác thực của hiện thực đời sống được phản ánh rõ trên tác phẩm.

Các tác phẩm ký sự được viết ngay trong những thời khắc cuộc chiến diễn ra ác liệt và tiếp tục được sáng tác nhiều năm sau sự kiện toàn thắng mùa xuân bao gồm : Ký sự mặt trận của Võ Trần Nhã ( 1965), Những người đang chiến đấu của Lê Văn Thảo ( 1965 ), Chúng tôi ở Cồn cỏ của Hồ Phương ( 1965 ), Ngôi sao trên đỉnh Phú Văn Lâu của Hoàng Phủ Ngọc Tường ( 1969 ), Tháng Ba ở Tây Nguyên của Nguyễn Khãi ( 1976), Trong rừng Yên Thế, Trận Phố Ràng của Trần Đăng ( ), Bắc Hải Vân xuân 1975 của Xuân Thiều ( 1977 ), ký sự Miền đất lửa của Nguyễn Sinh,... Các tác phẩm ấy đã ghi lại một cách trung thực, đầy xúc động những diễn biến và sự kiện vĩ đại trong lich sử chống quân xâm lược của dân tộc, niềm khát khao giành được độc lập, tự do cho Tổ Quốc của đồng bào và chiến sĩ cả nước.

Nhìn trong chiều dài của lịch sử văn học dân tộc, chiến tranh luôn là “ dòng chảy bền bỉ “, là “ kí ức không thể nào quên “ của các nhà văn. Ký sự viết về chiến tranh nói chung, chiến tranh chống Mỹ cứu nước nói riêng trong thời gian gần đây dường như đang sống dậy, đang thu hút độc giả, đang được trân trọng và đón nhận một cách thực tế. Trong ký sự Có một con đường mòn trên biển Đông, nhà văn Nguyên Ngọc trong vai trò là người dẫn chuyện, trong khi lần tìm về quá khứ để dựng lại con đường huyền thoại trên biển Đông, đã cảnh báo ta về sự lãng quên đó. Các ký sự chiến tranh không chỉ là văn học mà còn là lịch sử, là tư liệu, là một phần của hiện vật bảo tàng, là phần đời người viết ra nó và cũng là một phần đời của người đọc nó. Chúng ta là chính là nơi lưu giữ kí ức, là lời nhắc nhở sâu sắc đến thế hệ trẻ hiện nay.