Kỹ sư Trần Đại Nghĩa trong những ngày đầu kháng chiến chống Pháp

1. Trở về nước và nhận nhiệm vụ chế tạo vũ khí
Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ (1913-1997), là một kỹ sư, nhà khoa học có nhiều năm học tập và làm việc tại Pháp, Đức. Sau khi cùng các trí thức Võ Quý Huân, Trần Hữu Tước theo Chủ tịch Hồ Chí Minh về nước, ngày 5-12-1946, ông được Bác giao nhiệm vụ làm Cục trưởng Cục Quân giới, lên Chiến khu Việt Bắc nghiên cứu, chế tạo các loại vũ khí phục vụ kháng chiến.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho ông tên Trần Đại Nghĩa, vừa ghi nhận việc ông làm một việc “đại nghĩa” là trở về phục vụ Tổ quốc, vừa gợi nhớ đến danh tướng Trần Hưng Đạo. Từ đó, cái tên Trần Đại Nghĩa gắn bó với ông suốt cuộc đời.

2. Miệt mài nghiên cứu súng Ba-dô-ca
Trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến, quân ta phải đối phó với xe tăng Pháp bằng bom ba càng, khiến nhiều chiến sĩ phải chấp nhận hy sinh. Vì vậy, việc chế tạo một loại vũ khí chống tăng hiệu quả trở nên vô cùng cấp thiết.

Tại Xưởng Quân giới Thái Nguyên, Trần Đại Nghĩa cùng các cộng sự ngày đêm nghiên cứu Ba-dô-ca. Điều kiện lúc đó hết sức thiếu thốn, Việt Nam không có đầy đủ thuốc phóng, thuốc nổ và nguyên vật liệu như các nước có nền công nghiệp quân sự phát triển. Ông phải tận dụng thuốc súng thu được từ bom đạn của quân Pháp, đồng thời vận dụng những kiến thức khoa học đã tích lũy trong nhiều năm học tập và làm việc ở nước ngoài để tính toán lại toàn bộ nguyên lý chế tạo.

Sau nhiều lần thử nghiệm, cuối tháng 2-1947, Ba-dô-ca của Việt Nam được thử nghiệm thành công, đạt tầm bắn khoảng 600m và khả năng xuyên 75cm tường gạch.

3. Chiến công tại Chùa Trầm ngày 3-3-1947
Đêm 2-3-1947, trước nguy cơ quân Pháp mở cuộc hành quân, Cục Quân giới được lệnh sản xuất cấp tốc đạn Ba-dô-ca. Sau một đêm làm việc khẩn trương, các cán bộ, công nhân đã hoàn thành 5 quả đạn xuyên và 1 quả đạn khói để đưa ra mặt trận.

Sáng 3-3-1947, tại Chùa Trầm, quân Pháp dùng xe tăng và máy bay yểm trợ tiến công. Quân ta chỉ có 5 viên đạn Ba-dô-ca. Hai viên đầu tiên đã bắn cháy và làm hỏng hai xe tăng đi đầu, khiến đội hình địch phải dừng lại rồi rút về Hà Nội.

Chiến công này chứng minh hiệu quả của vũ khí do Việt Nam tự nghiên cứu, chế tạo, đồng thời trở thành một dấu mốc quan trọng của ngành Quân giới Việt Nam trong những năm đầu kháng chiến.

4. Tiếp tục chế tạo SKZ và các loại vũ khí khác
Sau thành công của Ba-dô-ca, Cục Quân giới tiếp tục sản xuất hàng loạt loại vũ khí này. Ba-dô-ca nhanh chóng trở thành một trong những vũ khí quý của quân đội ta, gây nhiều khó khăn cho quân viễn chinh Pháp.

Không dừng lại ở đó, Trần Đại Nghĩa tiếp tục nghiên cứu súng không giật SKZ. Loại súng này mạnh hơn Ba-dô-ca, nhưng tương đối nhẹ, có đầu đạn lõm 160mm và có khả năng xuyên phá các lô cốt bê-tông kiên cố.

SKZ được đưa vào sử dụng trong Chiến dịch Lê Hồng Phong I năm 1950, giúp bộ đội ta phá hủy nhiều công sự kiên cố của địch. Đến Chiến dịch Điện Biên Phủ, Cục Quân giới tiếp tục đưa SKZ cùng đạn ra chiến trường, góp phần tiêu diệt nhiều đồn bốt, cứ điểm của quân Pháp.

Sau đó, Trần Đại Nghĩa và Cục Quân giới còn tiếp tục nghiên cứu, chế tạo ĐKZ và bom bay, từng bước xây dựng nền công nghiệp quốc phòng non trẻ của Việt Nam.

5. Tấm gương nhà khoa học tận tụy với đất nước
Năm 1948, Trần Đại Nghĩa được phong Thiếu tướng trong đợt phong quân hàm tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Những thành công của ông không chỉ xuất phát từ trình độ khoa học mà còn từ tinh thần tận tụy, ý chí vượt khó và lòng yêu nước sâu sắc.

Qua câu chuyện về Trần Đại Nghĩa, bài viết làm nổi bật hình ảnh một nhà khoa học đem tài năng và tri thức phục vụ trực tiếp cuộc kháng chiến, biến những điều kiện vật chất thiếu thốn thành những sản phẩm vũ khí có giá trị chiến đấu cao. Những đóng góp của ông đặt nền móng quan trọng cho ngành quân giới và khoa học kỹ thuật quân sự Việt Nam, góp phần vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Pháp.