KÝ ỨC BÊN DÒNG THẠCH HÃN: CHIẾC HUY HIỆU ĐOÀN VẾT ĐẠN VÀ TẤM LÒNG NGƯỜI MẸ ĐẤT THÉP QUẢNG TRỊ

KÝ ỨC BÊN DÒNG THẠCH HÃN: CHIẾC HUY HIỆU ĐOÀN VẾT ĐẠN VÀ TẤM LÒNG NGƯỜI MẸ ĐẤT THÉP QUẢNG TRỊ

Nằm lặng lẽ bên bờ Nam sông Thạch Hãn, ngôi nhà cấp bốn giản dị của Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Mẫn (85 tuổi, ngụ thôn Tích Tường, xã Hải Lệ, thị xã Quảng Trị, tỉnh Quảng Trị) từ lâu đã trở thành một "bến đò ký ức" đối với nhân dân và thế hệ trẻ địa phương. Trong gian thờ ấm cúng, trên chiếc khay gỗ gụ lên nước bóng nẫy, bên cạnh dải Huân chương Kháng chiến là một kỷ vật thiêng liêng: chiếc huy hiệu Đoàn bằng đồng bị khuyết một góc do mảnh pháo và xấp thư chiến trường viết trên giấy xi-măng mỏng như cánh ve.

Đó không chỉ là di vật của những người con đã ngã xuống trong 81 ngày đêm rực lửa bảo vệ Thành cổ Quảng Trị năm 1972, mà còn là minh chứng cho một thời kỳ quật cường của những người con đất thép.

1. Chiếc huy hiệu Đoàn sứt góc và xấp thư từ chiến trường Thạch Hãn

Mỗi lần cầm chiếc huy hiệu Đoàn bằng đồng đã ngả màu phong sương, đôi bàn tay gầy gộc của Mẹ Mẫn lại run run. Chiếc huy hiệu ấy là của người con trai thứ hai của Mẹ – anh Nguyễn Văn Thắng, cựu Tiểu đội trưởng du kích xã Hải Lệ.

Mẹ Mẫn nhớ lại, mùa hè năm 1972, khi cuộc chiến tại thị xã Quảng Trị rơi vào giai đoạn khốc liệt nhất, hàng ngàn tấn bom đạn dội xuống hai bên bờ sông Thạch Hãn. Anh Thắng khi ấy mới 19 tuổi, vừa là Bí thư Chi đoàn thanh niên thôn, vừa là nòng cốt của đội du kích bến sông. Trong một đợt vận chuyển đạn pháo qua sông cứu viện cho lực lượng ta trong Thành cổ, một quả pháo cầm chừng của địch nổ tung ngay sát mạn thuyền.

Anh Thắng hy sinh, tấm thân chìm vào dòng nước xiết. Khi đồng đội vớt được anh lên, trong túi áo ngực của người chiến sĩ trẻ chỉ còn lại chiếc huy hiệu Đoàn bị mảnh pháo chém khuyết một góc, dính chặt vào lá thư viết dở gửi về cho Mẹ:

"Mẹ kính yêu! Con và các đồng chí trong Chi đoàn vẫn bám sát bến Tích Tường. Đạn pháo giặc cày nát từng gốc ngô, bãi dừa, nhưng sông Thạch Hãn không bao giờ cạn nước, cũng như lòng chúng con không bao giờ sờn chí. Nếu con có ngã xuống, Mẹ đừng khóc, hãy tin rằng sông quê mình sẽ ôm con vào lòng..."

Xấp thư viết bằng mực tím trên giấy xi-măng gói hàng đã nhòe nước sông năm ấy được Mẹ Mẫn ép phẳng giặt khô, cẩn thận bọc trong vải đỏ giữ gìn suốt hơn nửa thế kỷ. Nơi trang giấy ố màu là khí tiết quật cường của một thế hệ "xếp bút nghiên ra trận", coi cái chết nhẹ tựa lông hồng.

2. Người nữ Bí thư Chi đoàn bến sông và những chuyến đò đêm 1972

Trước khi trở thành Bà mẹ Việt Nam Anh hùng với hai người con trai và người chồng là liệt sĩ, Mẹ Nguyễn Thị Mẫn từng là người cán bộ Đoàn gan ngạ của vùng ven thị xã Quảng Trị.

Năm 1968, Mẹ là Bí thư Chi đoàn du kích thôn Tích Tường. Giữa lúc địch lập tuyến phòng thủ kiên cố ven sông nhằm chia cắt lực lượng ta, Mẹ Mẫn đã cùng chị em trong chi đoàn giấu thuyền dưới những chùm cây dừa nước, ngày đi làm ruộng ngụy trang, đêm đến lại lặng lẽ chèo đò đưa cán bộ qua sông, tiếp tế lương thực và vận chuyển thương binh về tuyến sau.

Trong 81 ngày đêm mùa hè đỏ lửa năm 1972, bến đò Tích Tường do Mẹ phụ trách đã trở thành một "huyết mạch sống". Bất chấp máy bay OV-10 bầy đàn soi sáng đêm ngày và pháo hạm từ biển bắn vào liên tục, Mẹ Mẫn đã trực tiếp chèo hàng trăm chuyến đò qua lại dòng Thạch Hãn cuồn cuộn.

Đã có những đêm đò bị trúng mảnh pháo, Mẹ chìm xuống nước, tự tay dìu từng thương binh vào bờ rồi lại bơi ra vớt từng hòm đạn. Tinh thần kiên trung của người nữ cán bộ Đoàn năm xưa đã tiếp thêm sức mạnh cho hàng ngàn chiến sĩ bộ đội chủ lực vững vàng tay súng bảo vệ từng mảng tường vôi cổ kính của Thành cổ.

3. Bác thương binh "Thành cổ năm ấy" và cuốn sổ tay ghi danh liệt sĩ

Cùng ở thôn Tích Tường, ông Lê Văn Tiến (74 tuổi) – thương binh hạng 2/4 – là một nhân chứng sống khác của vùng đất anh hùng này. Năm 1971, khi đang là sinh viên năm thứ hai Khoa Lịch sử (Đại học Tổng hợp Hà Nội), nghe theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc, ông Tiến gác lại chiếc bút nghiên xung phong vào chiến trường Quảng Trị.

Trải qua những ngày tháng chiến đấu sinh tử trong lòng Thành cổ, ông Tiến bị mất đi cánh tay trái và chịu thương tật nặng ở cột sống do đạn pháo. Trở về quê hương với tấm thân không lành lặn, ông Tiến không chọn nghỉ ngơi mà bắt tay vào một "chiến dịch" mới giữa thời bình: Sưu tầm kỷ vật và xác minh thông tin liệt sĩ.

Suốt 20 năm qua, trên chiếc xe 3 bánh tự chế, ông Tiến đã đi khắp các nghĩa trang liệt sĩ từ đường 9, Trường Sơn cho đến tận các dòng họ ở quê hương Quảng Trị. Với duy nhất cánh tay phải còn lại, ông tỉ mỉ ghi chép vào cuốn sổ tay dày cụm thông tin của hơn 200 liệt sĩ từng chiến đấu tại bến Tích Tường và Thành cổ.

Ông Tiến đã hỗ trợ nhiều gia đình từ miền Bắc vào tìm được đúng phần mộ của người thân, đồng thời hiến tặng cho Bảo tàng Thành cổ Quảng Trị hàng chục hiện vật quý giá như chiếc ca nhôm đâm thủng lỗ, chiếc thắt lưng quân dụng và bộ quân trang ngấm bùn đất chiến trường.

Ông Tiến bùi ngùi tâm sự:

"Mỗi lần đứng trước dòng Thạch Hãn, tôi lại như nghe thấy tiếng gọi của bạn bè, của những người đồng đội tuổi 18, 20. Chúng tôi sống sót trở về được là nhờ máu thịt của anh em đã hòa vào đáy sông. Giúp gia đình họ tìm lại nấm mồ, nhắc nhở thế hệ sau về cái giá của độc lập – đó là trách nhiệm sống của người thương binh như tôi."

4. Tiếp nối dòng chảy tri ân bên bến sông lịch sử

Hào khí từ những nhân chứng lịch sử như Mẹ Mẫn, ông Tiến cùng những kỷ vật chiến trường đã trở thành điểm tựa tinh thần vô giá cho phong trào cách mạng của tuổi trẻ thị xã Quảng Trị hôm nay.

Đoàn Thanh niên thị xã Quảng Trị đã xây dựng mô hình "Bến đò tri ân - Địa chỉ đỏ Tích Tường". Hàng năm, vào các dịp Lễ 30/4, 27/7 hay Rằm tháng Bảy, hàng ngàn đoàn viên thanh niên từ khắp mọi miền lại hội tụ về bến sông nhà Mẹ Mẫn.

Tại đây, bên dòng nước Thạch Hãn lung linh hàng ngàn ngọn hoa đăng, các bạn trẻ được lắng nghe Mẹ Mẫn kể chuyện chèo đò thời chiến, được chạm tay vào chiếc huy hiệu Đoàn sứt góc của liệt sĩ Nguyễn Văn Thắng và xem cuốn sổ tay ghi danh của bác thương binh Lê Văn Tiến.

Từ cảm hứng tri ân sâu sắc đó, Tuổi trẻ Quảng Trị đã phát động nhiều công trình hành động cách mạng giàu ý nghĩa:

• Chương trình "Hoa dâng mộ liệt sĩ": Đoàn viên thanh niên luân phiên chăm sóc, dọn dẹp và dâng hoa tươi lên tất cả các phần mộ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Thành cổ Quảng Trị.

Dòng sông Thạch Hãn hôm nay vẫn lặng lẽ trôi, phản chiếu màu xanh ngút ngàn của những bãi ngô, dừa ngọt ven bờ. Những đau thương mất mát của chiến tranh đã lùi xa, nhưng chiếc huy hiệu Đoàn sứt góc cùng câu chuyện về những người mẹ, người thương binh bên bến Tích Tường sẽ mãi là ngọn đuốc soi đường, nhắc nhở thế hệ hôm nay về lòng yêu nước, chí khí quật cường và trách nhiệm sống cống hiến cho sự phồn vinh của quê hương, đất nước.