KÝ ỨC CHIẾN TRANH TRONG LỜI BÀ

Bà tôi không kể chuyện chiến tranh liền mạch. Bà nhớ theo cách của người già: mảnh nào đau thì hiện ra trước, mảnh nào quá đau thì bà im lặng rất lâu.

Những buổi chiều, khi bà ngồi trước hiên nhà, tay lần tràng hạt, mắt nhìn ra cánh đồng đã nhiều lần đổi màu theo mùa vụ, bà hay nói những câu không đầu không cuối:
– Hồi ấy… bom to lắm.
– Cái hầm đào dưới gốc chuối… chật lắm.
– Thằng Hai… nó đi lúc còn gầy.

Tôi lớn lên trong những câu nói rời rạc ấy. Phải đến khi bà đã yếu nhiều, tôi mới đủ kiên nhẫn để ngồi nghe bà kể, không hỏi dồn, không thúc giục. Bởi ký ức chiến tranh trong bà không phải để kể cho đủ, mà để nhớ cho đỡ đau.

Bà kể về những năm Mỹ ném bom miền Bắc. Làng quê Thái Bình của bà vốn yên bình, bỗng trở thành nơi ngày nào cũng nghe tiếng máy bay. Bà nhớ rất rõ tiếng còi báo động. Bà bảo, tiếng còi ấy nghe riết rồi ngấm vào máu, sau này nghe tiếng gió to cũng giật mình.

Cao trào đầu tiên trong lời bà là những đêm trú bom.

– Bom nổ, đất rung, trẻ con khóc. Tao lấy thân che cho chúng nó… – bà nói, rồi im lặng.

Tôi hỏi:
– Bà có sợ không?
Bà nhìn tôi rất lâu:
– Sợ chứ. Nhưng không che thì chết.

Bà kể về những ngày đói. Gạo ít, khoai nhiều. Có bữa cả nhà chỉ ăn cháo loãng. Bà nhường phần cho con, bụng đói cồn cào nhưng vẫn cười.

– Mẹ mà không cười, con nó sợ – bà nói như giải thích.

Cao trào thứ hai đến khi bà kể về ngày tiễn con trai nhập ngũ.

– Nó đi, tao không khóc – bà nói – Tao sợ nó nhìn thấy tao khóc thì nó yếu lòng.

Bà nhớ rất rõ dáng lưng con trai gầy gò trong bộ quân phục rộng thùng thình. Bà đứng ở đầu ngõ, nhìn theo đến khi không còn thấy nữa.

– Tao đứng lâu lắm… – bà nói – Đến khi chân mỏi mới về.

Sau đó là những tháng ngày chờ đợi. Thư ít. Tin tức càng ít hơn. Mỗi lần có người trong làng nhận giấy báo tử, bà lại lặng đi.

– Tao sợ người ta gọi tên mình – bà nói khẽ.

Cao trào lớn nhất trong lời kể của bà đến rất bất ngờ, như chính cách ký ức ập về.

– Họ đến nhà vào một buổi trưa – bà nói – Tao đang phơi lúa.

Bà không nhớ rõ ai đến. Chỉ nhớ tờ giấy trên tay run lên. Bà không ngất. Không khóc. Bà nói, lúc ấy trong đầu trống rỗng.

– Tao nghĩ… chắc họ nhầm – bà nói, giọng lạc đi – Con tao khỏe lắm.

Những ngày sau đó, bà không ra đồng. Bà ngồi trong nhà, nhìn ra ngõ. Bà bảo, bà đợi con về giải thích rằng giấy báo ấy là nhầm lẫn.

Nhiều năm trôi qua, bà vẫn giữ thói quen nấu thêm một bát cơm mỗi bữa. Khi tôi hỏi, bà gắt nhẹ:
– Biết đâu nó về muộn.

Cao trào cuối cùng của câu chuyện nằm ở hiện tại, khi bà đã gần trăm tuổi.

Có hôm bà nhìn tôi, hỏi:
– Con tao đâu rồi?
Tôi nghẹn lại, không biết trả lời thế nào.

Bà nhìn lên bàn thờ, nơi có tấm bằng Tổ quốc ghi công, rồi khẽ gật đầu, như tự nhớ ra.

– Ờ… nó đi lâu rồi…

Bà im lặng rất lâu. Rồi bà nói câu khiến tôi không bao giờ quên:
– Chiến tranh hết rồi… nhưng trong tao, nó chưa hết.

Giờ đây, bà tôi đã không còn kể được nhiều. Ký ức trong bà lúc hiện lúc tan. Nhưng mỗi khi nhắc đến chiến tranh, ánh mắt bà vẫn tối lại, giọng chậm hơn.

Tôi hiểu rằng: chiến tranh không chỉ nằm trong sách lịch sử, mà còn nằm trong những câu nói rời rạc của bà, trong những khoảng lặng dài hơn lời nói.

Và tôi viết lại câu chuyện này, không phải để sắp xếp lại ký ức cho tròn trịa, mà để giữ nguyên những mảnh vỡ ấy – bởi chính sự đứt đoạn ấy mới là hình hài thật của nỗi đau mà chiến tranh để lại trong lòng người mẹ quê lúa Thái Bình.