Ký ức không phai-câu chuyện bà mẹ Việt Nam anh hùng Trần Thị Cúc

Tôi gặp bà vào một buổi sáng tháng Ba, khi những cơn gió còn mang hơi lạnh của mùa đông chưa dứt hẳn. Căn nhà cấp bốn nằm cuối con ngõ nhỏ ở một xã miền Trung, mái ngói xanh rêu, sân trước có cây mít già tỏa bóng rộng. Bà Trần Thị Cúc ngồi trên bậu cửa, tay cầm cái nón lá đã sờn vành, mắt nhìn ra khoảng sân yên tĩnh như đang nhìn vào một chỗ nào đó mà mắt thường không thấy được.

Bà sinh năm 1929 tại một làng quê thuộc tỉnh Quảng Nam. Cha bà là nông dân, mẹ bà buôn thúng bán bưng qua từng phiên chợ. Nhà nghèo, không có tiền học chữ nhiều, nhưng bà học được từ cha một điều mà sau này bà coi là vốn quý nhất đời: "Người ta sinh ra trên mảnh đất này thì phải có trách nhiệm với mảnh đất đó." Câu nói ấy theo bà suốt gần một thế kỷ sống, qua bao nhiêu lần mất mát mà vẫn không lung lay.

Năm bà mười lăm tuổi, phong trào Việt Minh bắt đầu lan rộng về các làng quê. Bà không hiểu hết những khái niệm chính trị lớn lao, nhưng bà hiểu rằng những người trong xóm đang làm một việc gì đó quan trọng, và họ cần được giúp đỡ. Bà bắt đầu bằng những việc nhỏ nhất: đưa thư, mang cơm, canh gác, báo động mỗi khi có địch càn vào làng. Công việc đơn giản nhưng nguy hiểm cứ lặng lẽ diễn ra ngày này qua ngày khác, trong tiếng súng xa gần và những đêm nằm nghe tiếng đất rung vì bom pháo.

"Hồi đó không ai dạy bà phải sợ hay không sợ," bà kể, giọng chậm và đều như người đọc kinh. "Cứ thấy việc gì cần thì làm. Sợ thì cũng làm, vì không làm thì bỏ ai?"

Năm hai mươi tuổi, bà lấy chồng – ông Nguyễn Văn Hải, cán bộ hoạt động bí mật trong vùng địch hậu. Hai người hiếm khi ở cùng nhau quá vài ngày liên tục. Ông đến rồi đi, thường vào ban đêm, thường không báo trước và không nói ngày trở lại. Bà quen với điều đó, như quen với tiếng mưa hay tiếng gà gáy sáng – những thứ cứ đến rồi đi theo cái cách riêng của nó, người ta chỉ biết chờ.

Họ có với nhau bốn người con. Người con đầu, Nguyễn Văn Lâm, sinh năm 1951 trong một buổi tối bà đang một mình trong nhà vì ông đã đi công tác từ tuần trước. Bà tự đỡ đẻ, tự cắt rốn, tự quấn con trong manh vải thô rồi nằm im chờ sáng. Không than vãn, không kể lại cho nhiều người nghe. Mãi sau này đứa cháu gái hỏi bà, bà mới kể, rồi cười nhẹ: "Thì ai làm được thì làm, không có ai khác thì tự làm, chứ biết sao."

Ông Hải hy sinh năm 1965, trong một trận phục kích ở vùng rừng núi Tây Nguyên. Tin về đến nhà qua một người liên lạc, vỏn vẹn mấy dòng chữ viết tay trên mảnh giấy nhỏ. Bà đọc xong, gấp lại, nhét vào túi áo, rồi ra sân tiếp tục giã gạo. Đứa con út khi ấy mới ba tuổi, đang chơi dưới bóng mát cây mít. Bà nhìn con một lúc rồi quay lại công việc. Bà không có thời gian để gục ngã, vì gục ngã xuống thì bốn đứa con ai nuôi.

Những năm tiếp theo là những năm dài nhất trong đời bà. Kháng chiến chống Mỹ leo thang, bom đạn dày đặc hơn, và những người đàn ông trong làng lần lượt ra đi. Người con trai đầu Nguyễn Văn Lâm xung phong nhập ngũ năm 1969, khi vừa tròn mười tám tuổi. Trước khi lên đường, anh chỉ nói với bà: "Con đi, mẹ ở nhà giữ gìn sức khỏe." Bà gật đầu, không khóc. Năm 1972, giấy báo tử về: liệt sĩ Nguyễn Văn Lâm hy sinh tại mặt trận Quảng Trị.

Người con thứ hai, Nguyễn Văn Bộ, nhập ngũ năm 1971. Hy sinh năm 1974 ở chiến trường miền Nam, trước khi đất nước thống nhất chưa đầy một năm. Người con trai thứ ba, Nguyễn Văn Thắng, tham gia lực lượng vũ trang địa phương, hy sinh trong một trận chống càn năm 1973. Chỉ còn lại đứa con gái út, người duy nhất sống sót để ở bên bà những năm về sau.

Mỗi lần nhận giấy báo tử, bà có một cách đón nhận riêng. Lần thứ nhất – ông Hải – bà giã gạo. Lần thứ hai – thằng Lâm – bà ra vườn nhổ cỏ đến tối mịt. Lần thứ ba – thằng Bộ – bà ngồi im trong nhà suốt một ngày không ăn không uống, đến tối thì bà tự đứng dậy, nấu cơm, ăn một mình. Lần thứ tư – thằng Thắng – bà không làm gì cả. Bà ngồi trước bàn thờ, nhìn vào đó, rồi thắp nhang và nói nhỏ: "Thôi con, con đi rồi thì đi cho thanh thản. Mẹ còn ở đây."

Bà được Nhà nước phong tặng danh hiệu Bà Mẹ Việt Nam Anh hùng năm 1995. Buổi lễ có cờ hoa, có tiếng trống, có nhiều người rơi nước mắt. Bà ngồi thẳng lưng trên ghế danh dự, mặc bộ áo dài đen duy nhất bà còn giữ từ ngày cưới, và không khóc. Sau lễ, người ta hỏi bà có vui không. Bà suy nghĩ một lúc rồi trả lời: "Vui thì có vui. Nhưng mà vui này khác với vui bình thường. Nó nặng lắm."

Những năm tháng sau đó, bà sống cùng với cô con gái út và gia đình nhỏ của cô. Bà không ngồi yên một chỗ than thân trách phận. Bà tham gia Hội Cựu chiến binh địa phương, đến thăm những gia đình liệt sĩ còn khó khăn hơn bà, kể chuyện cho học sinh nghe mỗi dịp lễ lạt hay kỷ niệm. Không phải vì bà thích được chú ý hay được khen ngợi. Mà vì bà sợ. Bà sợ người ta quên.

"Quên là tội lỗi lớn nhất mà người sống có thể làm với người đã khuất," bà nói, lần đầu tiên trong buổi trò chuyện giọng bà có chút gì sắc lên. "Không phải quên tên tuổi, quên ngày giỗ – mà quên cái lý do họ chết. Quên họ chết vì cái gì. Quên thì mình sống để làm gì?"

Trước khi tôi ra về, bà đứng dậy vào trong nhà một lúc, rồi trở ra với một cái hộp thiếc nhỏ, đã rỉ màu theo năm tháng. Bà mở ra, bên trong là bốn tờ giấy báo tử được gấp cẩn thận trong một miếng vải trắng. Bà không đưa cho tôi xem. Bà chỉ để hộp trên lòng, tay đặt nhẹ lên trên, rồi nhìn ra khoảng sân một lúc.

"Bà giữ cái này suốt mấy mươi năm," bà nói. "Không phải để nhớ. Mà để nhắc mình rằng họ đã có thật. Đã sống thật. Đã yêu thương thật. Và đã ra đi vì những lý do thật sự xứng đáng."

Tôi rời căn nhà khi mặt trời đã lên cao, nắng bắt đầu đổ vàng trên sân gạch cũ. Tấm biển đỏ trên cổng – "Bà Mẹ Việt Nam Anh hùng" – đã bạc màu theo mưa nắng nhiều năm, nhưng những chữ đó vẫn còn đọc được rõ ràng. Tôi nghĩ đến bốn tờ giấy báo tử trong cái hộp thiếc, đến người đàn bà ngồi một mình với bốn lần mất mát mà vẫn đứng thẳng – và tôi hiểu rằng có những thứ không thể đo bằng bất kỳ thước đo nào người ta nghĩ ra được.

Lịch sử không chỉ được viết bởi những trận đánh lớn, những chiến dịch vĩ đại hay những bài diễn văn hào sảng. Lịch sử còn được viết bởi những người như bà Trần Thị Cúc – những người đã gánh trên vai phần đau nhất của cuộc chiến, không hề kêu ca, và vẫn sống tiếp để kể lại cho chúng tôi nghe, để chúng tôi không quên, để chúng tôi hiểu mình đang đứng trên nền đất gì và được thừa hưởng từ những hy sinh như thế nào.