Ký ức “lớp lớp đoàn quân tiến về” của cậu bé 10 tuổi
70 năm đã qua đi. Vậy mà trong ký ức của ông Trần Hữu Dũng, những ngày Thủ đô vừa được giải phóng khỏi ách xâm lược vẫn như mới ngày hôm qua đây.
Năm 1954, ông Dũng mới chỉ là một cậu bé 10 tuổi, gia đình ở tại số 34 Hàng Gai, góc Hàng Gai – Lê Quí Đôn (nay là phố Lương Văn Can). Những câu chuyện xảy ra trong gia đình, với bản thân, bạn bè trong cái thời khắc lịch sử rất ngắn ấy vẫn còn đọng mãi trong trí nhớ ông cho đến ngày hôm nay; ông hồi tưởng mà như sống lại những ngày sục sôi ấy.
Thuở bé, ông Dũng thường theo người anh họ tên là Vũ Duy Tân, như một “đệ tử” trung thành. Vô tình, ông cũng tham gia vào những hoạt động của thanh niên học sinh lúc đó, chẳng hạn như dùng súng cao su bắn vỡ đèn đường để anh Tân rải truyền đơn, hoặc các việc lặt vặt do anh “sai”.
Có một chuyện xảy ra ngay trong gia đình Dũng, đó là việc ông nội giúp ông ngoại không đi di cư vào Nam. Thời điểm đó, rất nhiều người bị dụ dỗ, cưỡng ép đi Nam. Gia đình bên ngoại cậu Dũng cũng không ngoại lệ. Các bác muốn ông đi Nam vì sợ chính quyền mới về sẽ trả thù. Nhưng ông ngoại chỉ nghĩ rằng: mình chưa làm điều gì có hại cho dân cho nước thì mình không sợ gì cả, cứ quê cha đất tổ mà sống, việc gì phải đi đâu; nên ông quyết tâm ở lại miền Bắc. Từ quê, ông ngoại lên Hà Nội, tìm gặp ông nội, nói chuyện khá căng thẳng.
Sau một hồi bàn tính, hai ông dắt nhau đi. Khi trở về thì chỉ có một mình ông nội. Vài hôm sau, các bác bên ngoại đến hỏi thăm thì ông nội nói tỉnh bơ, là không thấy ông ngoại đến. Mãi tới khi gia đình bên ngoại Dũng đã vào Nam hết thì ông ngoại mới trở về quê, sống cùng gia đình người con cả. Hóa ra là những ngày đó, ông nội đã đem “giấu” ông ngoại ở ngôi nhà của mình trong Ngõ chợ Khâm Thiên. Tâm trạng người dân lúc giao thời như thế đấy, đúng là “bâng khuâng đứng giữa đôi dòng nước”, dòng nước nào mạnh thì sẽ cuốn lòng người đi theo. Và dòng thác cách mạng đã chiến thắng. Ông ngoại của Dũng đã gửi lòng tin đúng chỗ.
Cũng chính cậu bé Dũng ngày đó đã được chứng kiến sự chuyển giao thành phố từ phía Pháp sang chính quyền ta. Đêm 9/10/1954, dọc con đường Hàng Bông, lính Pháp nằm la liệt trên vỉa hè, dưới lòng đường là xe ô tô quân Pháp. Tờ mờ sáng 10/10, khi quân Pháp bắt đầu rút đi trên con đường phía trước nhà cậu, số 34 Hàng Gai, cậu đã cùng nhà nhiếp ảnh xuống đường. Pháp rút đi, bộ đội ta tiến vào. Cứ thế, cậu bé Dũng cùng nhiếp ảnh gia đi giật lùi để chụp ảnh. Và cậu được anh chỉ huy bồng trên tay, đi dưới lá cờ đỏ sao vàng, trở thành “người dẫn đầu một đoàn quân đi vào tiếp quản Thủ đô”. Thời khắc đó đã được ống kính của nhà nhiếp ảnh ghi lại. Ánh mắt ông Dũng lấp lánh niềm vui khi kể lại câu chuyện và xen lẫn sự tiếc nuối, vì tấm ảnh đó không được lưu lại trong gia đình.
Sau ngày tiếp quản Thủ đô, người dân Hà Nội bắt đầu trở lại nhịp sống bình thường với làn gió mới, hơi thở mới. Cậu bé Dũng cùng với các bạn lại được cắp sách tới trường. Buổi học đầu tiên, lớp học không đầy đủ, một thầy giáo già lên lớp. Thầy hỏi thăm từng học sinh về những ngày qua. Rồi thầy nói: “Hôm nay thầy không giảng bài mới, nhưng có một bài bao giờ cũng mới; mà không phải chỉ có thầy mới dạy được các em, chính các em sẽ tự mình hiểu được bài này. Hôm nay, các em sẽ làm một bài luận, đề bài như thế này: các em suy nghĩ gì, hiểu như thế nào về bài thơ của Lý Thường Kiệt: “Nam quốc sơn hà Nam Đế cư”. Các em nghĩ như thế nào thì các em viết ra như thế”. Học sinh cắm cúi làm bài; ai nộp bài lên thầy đều đọc. Khi các trò đã nộp bài hết, thầy mới thong thả công bố: “Tất cả các em đều được điểm 10”. Học sinh trầm trồ, xuýt xoa. Thầy nói tiếp: “Thầy cho điểm 10 vì tất cả các em đều đã biến bài thơ này của Lý Thường Kiệt thành chính tấm lòng của mình, để khẳng định rằng: Tổ quốc Việt Nam là của người Việt Nam; tức là các em đã hòa nhập với lời dạy của thánh nhân và đã thấu hiểu được bản tuyên ngôn ấy. Và đó chính là điểm 10 dành cho các em”. Bài học đầu tiên sau ngày giải phóng như thế đấy, vô cùng sâu sắc, nó tạo nên dấu ấn đi theo cậu Dũng cho đến tận ngày hôm nay.
Bảy mươi năm đã qua đi. Tôi lại nhớ đến biết bao người con của Hà Nội đã từng chiến đấu ở Hà Nội, đã vì Hà Nội mà ra đi trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến để rồi lại trào nước mắt trên đường về tiếp quản Thủ đô. Những người con yêu dấu của Thủ đô, đã từng chứng kiến thời khắc thành phố chuyển mình mùa thu năm ấy, nay đã thành lớp người “xưa nay hiếm”, người còn người mất. Chỉ còn đọng lại trong tâm khảm thế hệ con cháu là lòng tự hào vì những chiến công thầm lặng ấy đã tạo nên dấu son lịch sử của dân tộc, để cả nước có được một Thủ đô gần như nguyên vẹn sau cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc; để rồi ngày hôm nay chúng ta có được một Hà Nội xứng đáng là Thủ đô nghìn năm văn hiến với danh hiệu “Thành phố vì hòa bình”.
