Ký ức những ngày "xuyên Trường Sơn"

Tới Bảo tàng Đường Hồ Chí Minh, chúng tôi đã có dịp tiếp cận cuốn nhật ký của Đại tá Hồng Kỳ, nguyên Phó chính ủy Bộ tư lệnh Bộ đội Trường Sơn, nguyên Phó chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ. Cuốn nhật ký gồm nhiều trang viết ghi lại những tháng năm trận mạc ở chiến trường Trường Sơn, khi ông đảm nhiệm cương vị Chủ nhiệm Chính trị Bộ Tư lệnh Đoàn 559.

Đầu tháng 10-1965, Chủ nhiệm Chính trị Hồng Kỳ dẫn đầu đoàn cán bộ đi kiểm tra các đơn vị từ cuối Nam Lào tới giáp biên giới đông bắc Cam-pu-chia để có kế hoạch khai thác hướng vận tải trên đất bạn. Ông lấy tên mới là Tư Hà và sau khi qua biên giới, ông lấy tên Lào là Bun Khăm Heng. Sau hơn 7 tháng kiểm tra, khảo sát địa bàn, ngày 15-5-1966, ông nhận được điện của Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần Đinh Đức Thiện: “Hồng Kỳ về ngay Hà Nội báo cáo với Thường trực Quân ủy về khả năng cơ giới hóa tuyến đường, dọc đường nắm tình hình địch đánh phá và cách xử lý, ốm thì khiêng ra. Ký điện: Đinh”.

Chặng hành trình hai tháng từ Cam-pu-chia về Hà Nội đã được ông ghi lại trong nhật ký với rất nhiều cung bậc cảm xúc cùng không ít những gian khổ, ác liệt mà ông và đồng đội phải vượt qua.

Trĩu nặng nỗi lo thiếu gạo

1-6-1966: Chuẩn bị rời đất Cam-pu-chia về Hà Nội. Ở đây mưa mấy ngày rồi tạnh, nhưng ở phía Trung Lào đã vào mùa mưa, đành gửi xe lại Binh trạm rồi cùng anh em đi bộ lên đường. Biết ở phía ngoài đã hết gạo, và chí ít trên đoạn đường khoảng 30 ngày lội bộ, cả đoàn sẽ phải tự túc hoàn toàn nên mỗi người vác theo 20kg gạo, 2kg ruốc B cùng thực phẩm, thuốc men… Nói đến lương thực, thực phẩm để ăn, ai cũng nghĩ đến chuyện ngon miệng và no bụng, nhưng đối với mỗi người, sau ý nghĩ ngon miệng và no bụng, lại nghĩ ngay đến cái khổ của đôi vai, bởi đi bộ trên đường giao liên thì không có phương tiện vận tải nào khác ngoài đôi vai của chính mình. Mỗi người đều có vũ khí, chiến sĩ nhẹ nhất cũng 8kg súng đạn, cán bộ cũng phải 3kg súng ngắn, đạn, dao găm, 1kg bi đông nước, 5kg võng, tăng, 5kg quần áo, 20kg gạo,… cộng lại là 40-45kg. Mọi người bắt đầu bỏ bớt những thứ có thể như: Bỏ một bộ quần áo dài, các thứ thuốc được vứt lọ, cho vào túi PE; bỏ bớt đũa, vứt bìa sách, giấy trắng, thậm chí rìa những lá thư gia đình và người yêu cũng cắt bỏ, chỉ giữ lại phần chữ…

2-6-1966: Cả đoàn lên đường trong một ngày nắng nhẹ, sau khi lót dạ mỗi người 3 bát cơm với thịt rang, mọi người vui vẻ lên đường. Vì sức khỏe của mình nên đồng chí Khoát quyết định cứ đi nhẩn nha, tính ra phải đi độ một tuần thì mới có trạm giao liên đưa quân vào Tây Nguyên, nhưng tất cả cũng đã xác định, nếu sức khỏe của mình có tiến bộ thì cả đoàn có thể vượt trạm để rút ngắn thời gian đi đường…

9-6-1966: Mình phê bình Khoát gay gắt về việc quản lý gạo, Khoát nói: “Anh em đeo nặng, nó bảo bắt cái dạ dày mang đỡ”. Mình lệnh: “Từ giờ phút này, mỗi bữa nấu bao nhiêu gạo do tôi chỉ định, từ nay chỉ có thể ăn mỗi ngày 600 gam, thực hiện ngay từ chiều nay. Từ ngày mai có trạm giao liên làm cữ rồi, phải đi mỗi ngày một trạm rưỡi mới có hy vọng tới được vùng có gạo”.

Mọi người không ai dám cãi, nhưng nhìn ánh mắt anh em thấy lộ rõ sự lo lắng và chịu đựng. Bữa chiều, mình vẫn cho ăn tiêu chuẩn 800 gam, nhưng so với mọi ngày, nồi cơm vơi hẳn, ăn xong mình nhìn nồi không còn sót một hạt cơm nào. Hội ý với Trưởng trạm giao liên, đồng chí đó cho biết: “Từ đây ra 15 trạm, anh em đều bị đói. Với 200kg gạo thì ở vùng này, đoàn thủ trưởng là “đại địa chủ” rồi!”.

Nghe vậy, mình càng lo, dự định ngày mai cho rút xuống 750 gam, ngày kia 700 gam, rồi cũng phải xuống dần đến 600 gam, thậm chí dưới cả số đó nữa, nhưng phải thúc anh em đi ít nhất một trạm rưỡi đến hai trạm.

12-6-1966: Sáng dậy sớm nấu cơm ăn no rồi ngồi đợi nhau suốt gần một giờ đồng hồ mới lên đường. Ngày hôm đó đi được một trạm rưỡi, ai cũng kêu đói và mệt. Đã có tiếng nói đến tai mình là gạo dù ăn 600 gam cũng chỉ đủ 18 ngày, đến chỗ chắc chắn có gạo cũng phải đi ít nhất 20 ngày không nghỉ, sẽ có 2 ngày hoàn toàn nhịn đói, chắc gì thoát khỏi bỏ xác ở rừng Lào…

13-6-1966: Trưa nay nghỉ lại, Toàn trải ni lông đem cơm nắm cắt ra, bỏ ruốc và một ca canh rau gì đó nhặt cạnh đường để hai anh em ăn. Toàn nói: “Anh cứ ăn trước đi, đừng chờ, em đi chỗ này một tí rồi về”. Nói rồi cậu ta chạy ngay xuống suối. Mình không ăn mà ngồi chờ, một lúc Toàn mới về, cậu ta giả vờ gắt: “Sao anh không ăn đi, em đang làm dở cái này một chút”, nói rồi cậu ta lại chạy xuống suối. Mình biết Toàn cố tình đi để mình được ăn nhiều hơn nên quát to:

- Toàn, chiến sĩ Toàn đứng lại!

Toàn đứng ngay lại như trời trồng.

- Đằng sau quay, đi lại đây, ngồi xuống!

Mình chia cơm ra làm hai phần, có mười miếng cơm, mình 4, Toàn 6, rồi bảo: “Tôi không ăn nhiều, đồng chí ăn hết chỗ cơm này còn mang vác. Không trình bày gì cả, ăn đi!”. Nói rồi mình cầm miếng cơm ăn, Toàn cũng ăn nhưng nước mắt ứa ra. Mình bảo: “Chắc là đồng chí thương tôi chứ gì. Tôi mới có quyền được nhường cơm sẻ áo vì tôi là thủ trưởng của đồng chí, đồng chí hãy giúp tôi để toàn đoàn vượt qua cơn hiểm nghèo này”.

Nói những điều “tai nghe mắt thấy”

Sau chặng hành trình gần hai tháng từ chiến trường Cam-pu-chia, sáng sớm 28-7-1966, Hồng Kỳ cùng đoàn công tác đã về tới Hà Nội.

28-7-1966: Mình vào nhà thì cửa mở nhưng vợ không có nhà, một lúc sau có tiếng nói, mình nhảy lên cửa sổ, khép cánh lại ngồi im, nhưng lại bỏ quên cái thắt lưng bao súng ở nhà ngoài . Vợ gọi hai ba câu mình mới từ cửa sổ nhảy xuống ôm chầm lấy vợ. Nhìn mình, vợ kêu lên: “Anh làm sao thế này, vừa gầy, đen, vừa nhợt nhạt". Mình cười, bảo: “Bồi dưỡng gần nửa tháng rồi đó”.

Buổi chiều, anh Đinh Đức Thiện đến tìm, vừa nhìn thấy mình, anh đã cười, bảo: “Nghe cậu ốm tớ lo quá. Tớ đã nói với anh Văn đồng ý họp Thường trực Quân ủy vào ngày 1-8, cậu chuẩn bị cho chu đáo vào. Đang có nhiều ý kiến bắt bỏ cơ giới hóa quay lại gùi thồ, tớ đang làm kế hoãn binh, bảo đợi cậu ra. Cậu còn 3 ngày chuẩn bị, cố lên, tớ tin cậu”.

1-8-1966: Anh Đinh Đức Thiện đến đón mình vào họp với Thường trực Quân ủy, các đồng chí đã tề tựu đầy đủ, gồm: Võ Nguyên Giáp, Văn Tiến Dũng, Nguyễn Vịnh, Song Hào, Lê Hiến Mai, Trần Quý Hai, Trần Sâm, Lê Quang Đạo. Đồng chí Võ Nguyên Giáp hỏi:

- Đồng chí Hồng Kỳ báo cáo hết mấy giờ?

- Báo cáo Đại tướng, tôi có thể nói cả ngày, nhưng ít nhất cũng cho tôi 2 giờ .

- Được, đồng chí cứ báo cáo 2 giờ, các đồng chí sẽ còn hỏi đồng chí nhiều đấy .

Mình biết các đồng chí đã được thông tin tổng kết rồi nên không báo cáo tình hình mà nói ra những điều "tai nghe mắt thấy", những trận địch đánh, những cái ngớ ngẩn đến tức cười của địch và của ta, những khó khăn gian khổ trên đường, những gương dũng cảm… Mọi người rất chăm chú nghe, nhìn đồng hồ chỉ còn 30 phút, mình vẫn bình tĩnh nói tiếp: “Báo cáo các anh, Mỹ có khả năng tấn công ta rất ghê gớm, tức thời, phát hiện mục tiêu, chỉ vài phút sau nó bay đến như ruồi, còn ta thì sao? Có những trận ta thua rất đau, rất oan chỉ vì không có tổ chức, nhưng cũng có những trận nó bị thua rất đau vì ta có tài năng tổ chức chiến đấu khá”.

Đồng chí Võ Nguyên Giáp nhìn đồng hồ, mình cũng nhìn đồng hồ.

- Đồng chí cứ nói tiếp, Quân ủy cần nghe những chuyện như đồng chí định nói …

Mình báo cáo tiếp: Theo lệnh của anh Thiện, đi đường tôi đã xem, nghe, nghiên cứu và thảo luận với các lãnh đạo, chỉ huy trên tuyến đường, chúng tôi thấy cần tổ chức lại cho chu đáo, như vậy thì ta sẽ không để Mỹ muốn làm gì thì làm… Nếu Quân ủy quyết tâm giải phóng miền Nam thì phải đánh lớn, mà đánh lớn thì phải có phần hậu cần chiến lược cơ giới hóa. Nếu dùng phương tiện thô sơ thì chỉ có thể đánh du kích. Ong bò vẽ, chông mìn, cạm bẫy… là rất hay, rất sáng tạo, nhưng không thể giải quyết nổi chiến trường.

- Thế nhưng các đồng chí có vận chuyển nổi không?

- Báo cáo Quân ủy dứt khoát làm được, chỉ xin Quân ủy một điều: Nó là tuyến hậu cần chiến lược, Quân ủy cần bao dung, vun đắp cho nó như một đơn vị chiến lược….

Thế là mình đã được báo cáo tới 6 giờ, buổi sáng 4 tiếng, buổi chiều thêm 2 tiếng nữa . Đồng chí Võ Nguyên Giáp vỗ nhẹ lên vai mình, bảo:

- Đồng chí nói thế có mệt lắm không?

- Được báo cáo với Thường trực Quân ủy, tôi rất mừng và không thấy mệt .

- Đồng chí báo cáo tốt lắm, Quân ủy thấy nhiều vấn đề, bây giờ đồng chí về nghỉ, Quân ủy bàn thêm một chút .

Buổi tối, anh Đinh Đức Thiện đến nhà, vừa vào cửa, anh đã cười hớn hở: “Cậu tài thật, các anh ấy vừa kết luận rồi, từ Bắc vào Đường 9 dứt khoát phải cơ giới hóa cao độ, còn từ Đường 9 vào cơ giới hóa được đến đâu thì cố gắng mà làm. Thế là thắng lợi to rồi, có cậu ở chiến trường ra, cậu lại nói có tình, có lý, thế là phúc cho đồng bào và chiến sĩ miền Nam. Thôi, cậu sắp xếp để vào quân y họ khám cho, trông cái mã cậu yếu lắm rồi!”.