Ký ức từ "Lò vôi thế kỷ" Vị Xuyên và lời thề khắc trên đá - Hồi ức của Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy

Khi nhắc đến cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc, nhiều người thường nghĩ ngay đến sự kiện tháng 2 năm 1979. Tuy nhiên, có một mặt trận khốc liệt kéo dài ròng rã suốt 5 năm (1984 - 1989) mà sách vở lịch sử một thời từng ít nhắc đến: Mặt trận Vị Xuyên (Hà Giang). Nơi đây từng được mệnh danh là "Lò vôi thế kỷ", "Cối xay thịt" bởi mức độ tàn phá kinh hoàng của pháo đài địch. Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy, nguyên Quyền Tư lệnh Quân khu 2, là người đã trực tiếp bám trụ và chỉ huy chiến trường khố

1. Dấu chân người lính già qua ba cuộc chiến vệ quốc

Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy sinh năm 1931 tại tỉnh Hưng Yên, một vùng quê đồng bằng chiêm trũng yên bình nhưng lại sản sinh ra một trong những vị tướng dạn dày trận mạc bậc nhất của Quân đội nhân dân Việt Nam. Cuộc đời binh nghiệp của ông là một thước phim lịch sử sống động, vắt ngang qua cả ba cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại của dân tộc trong thế kỷ 20.

Năm 1948, khi mới 17 tuổi, chàng thanh niên Nguyễn Đức Huy tình nguyện nhập ngũ, bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Ông đã trực tiếp cầm súng chiến đấu trong Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, nếm trải những ngày "khoét núi, ngủ hầm, mưa dầm, cơm vắt". Đất nước tạm chia cắt, ông tiếp tục hành quân vào Nam, tham gia kháng chiến chống Mỹ, vào sinh ra tử tại các mặt trận khốc liệt nhất như Đường 9 - Khe Sanh, Quảng Trị, giải phóng miền Nam năm 1975.

Tưởng chừng sau năm 1975, người lính già có thể buông súng, tận hưởng nền hòa bình trọn vẹn mà cả dân tộc đã phải đánh đổi bằng quá nhiều máu và nước mắt. Thế nhưng, tiếng súng lại vang lên ở hai đầu biên giới. Sau khi tham gia chỉ huy chiến đấu bảo vệ biên giới Tây Nam, đầu những năm 1980, ông được điều động lên mặt trận biên giới phía Bắc.

"Lúc bấy giờ, tình hình biên giới Việt - Trung vô cùng căng thẳng," Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy nhớ lại, ánh mắt trầm ngâm nhìn về xa xăm. "Sau thất bại năm 1979, đối phương không từ bỏ dã tâm mà chuyển sang chiến thuật 'lấn chiếm biên giới' và 'chiến tranh phá hoại nhiều mặt'. Mục tiêu của chúng là vắt kiệt sức lực của chúng ta, buộc Việt Nam phải duy trì một lực lượng quân sự khổng lồ ở biên giới, không thể tập trung phát triển kinh tế. Và Vị Xuyên (Hà Giang) - một huyện miền núi biên giới hiểm trở - đã được chúng chọn làm điểm đột phá, biến nơi đây thành một chiến trường tàn khốc bậc nhất."

Năm 1985, Nguyễn Đức Huy (khi đó mang hàm Đại tá) được bổ nhiệm làm Phó Tư lệnh, Tham mưu trưởng Mặt trận Vị Xuyên (Mặt trận Bắc Xuyên), sau này là Quyền Tư lệnh Quân khu 2. Bắt đầu từ đây, ông gắn liền với một khúc ca bi tráng nhất của người lính thời bình.

2. Vị Xuyên và cái tên ám ảnh: "Lò vôi thế kỷ"

Để hình dung sự khốc liệt của Mặt trận Vị Xuyên, cần phải hiểu về địa hình đồi núi phức tạp nơi đây. Vị Xuyên có những dãy núi đá vôi tai mèo nhọn hoắt, đan xen là những thung lũng sâu thẳm. Kẻ thù đã tập trung một lực lượng binh hỏa lực khổng lồ, áp đảo, đóng quân trên những điểm cao chiến lược, có tầm nhìn bao quát toàn bộ ngã ba Thanh Thủy và các tuyến đường tiếp tế của quân ta.

Từ tháng 4 năm 1984, đối phương bắt đầu mở những chiến dịch tấn công lấn chiếm quy mô lớn. Chiến thuật của chúng là dùng pháo binh bắn phá hủy diệt, sau đó tung bộ binh biển người lên chiếm lĩnh các điểm cao.

"Chỉ trong một diện tích chật hẹp chừng vài chục kilômét vuông, có những ngày địch nã tới hơn 30.000 quả đạn pháo các loại. Bầu trời Vị Xuyên không lúc nào ngớt tiếng gầm rú của đạn pháo. Đất đá bị cày xới, lật tung lên không biết bao nhiêu lần," Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy rùng mình nhớ lại.

Mật độ đạn pháo dày đặc đến mức, những ngọn núi đá vôi xanh thẳm ở Vị Xuyên bị bắn vỡ vụn. Bột đá vôi trắng xóa phủ kín cả một vùng rộng lớn. Những điểm cao như 685, 772, 1509 bị bạt đi hàng mét chiều cao, xám xịt và trắng toát. Chính vì cảnh tượng kinh hoàng đó, những người lính Vị Xuyên đã gọi nơi đây bằng cái tên đầy ám ảnh: "Lò vôi thế kỷ".

Dưới sức nóng của hàng vạn quả đạn pháo, những cánh rừng bốc cháy ngùn ngụt, sông Lô cuồn cuộn chảy qua ngã ba Thanh Thủy nhiều lúc đỏ ngầu máu của cả ta và địch. Các địa danh ở Vị Xuyên được những người lính đặt cho những cái tên nghe thôi đã thấy sự chết chóc: Thác Gọi Hồn, Ngã ba Cửa Tử, Suối Suối Máu, Đồi Thịt Băm. Vượt qua được "Ngã ba Cửa Tử" để vận chuyển lương thực, đạn dược lên chốt cho đồng đội được xem như đã hoàn thành một nửa bản án tử hình.

3. Lời thề "Sống bám đá đánh giặc, chết hóa đá bất tử"

Đứng trước hỏa lực áp đảo của kẻ thù, quân và dân ta không hề lùi bước. Hàng vạn thanh niên từ khắp mọi miền Tổ quốc, từ những sinh viên gác bút nghiên ở Hà Nội, đến những chàng trai nông dân từ đồng bằng sông Hồng, sông Mã, đã hành quân lên biên giới. Tuổi thanh xuân của họ gửi lại trên những mỏm đá tai mèo sắc lạnh.

Với tư cách là người chỉ huy trực tiếp tại mặt trận, Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy hiểu rõ hơn ai hết cái giá của việc giữ từng tấc đất. Ông thường xuyên có mặt tại các Sở chỉ huy tiền phương, sâu sát tận các chiến hào để động viên bộ đội.

"Điều khiến tôi tự hào nhất, nhưng cũng đau xót nhất trong cuộc đời cầm quân của mình, chính là tinh thần của những người lính Vị Xuyên," vị tướng già nghẹn ngào, lấy chiếc khăn tay chấm những giọt nước mắt ứa ra nơi khóe mắt nhiều nếp nhăn. "Anh em phần lớn mới mười tám, đôi mươi, độ tuổi đẹp nhất của đời người. Có những tiểu đoàn lên chốt chỉ sau một ngày đêm chiến đấu, quân số thương vong đến quá nửa. Nhưng không một ai bỏ vị trí. Pháo địch bắn rát quá thì chui vào hang đá, hầm ếch. Pháo dứt, địch xông lên thì lại ôm súng lao ra đánh giáp lá cà, đánh bằng lựu đạn, lưỡi lê, thậm chí bằng tay không, đá hộc."

Chính tại "Lò vôi thế kỷ" này, một lời thề bất tử đã ra đời, khắc sâu vào tâm khảm của dân tộc. Liệt sĩ Nguyễn Viết Ninh, Trung đội trưởng thuộc Tiểu đoàn 2, Trung đoàn 876, Sư đoàn 356, trong lúc chiến đấu bảo vệ cao điểm 685, dù bị thương nặng vẫn kiên quyết không rời trận địa. Anh đã lấy máu của mình và mũi dao găm khắc lên báng súng dòng chữ: "Sống bám đá đánh giặc, chết hóa đá bất tử". Dòng chữ ấy trở thành bản tuyên ngôn bằng máu, là mệnh lệnh thiêng liêng từ trái tim truyền ngọn lửa ý chí cho toàn bộ quân và dân trên mặt trận Vị Xuyên.

4. Chiến dịch MB84 và nỗi đau đáu của người chỉ huy

Trong hồi ức của Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy, ngày 12 tháng 7 năm 1984 là một ngày đen tối và bi tráng nhất tại Vị Xuyên. Hôm đó, quân ta mở Chiến dịch mang mật danh MB84, với mục tiêu tấn công giành lại các điểm cao chiến lược (như 772, 685, 1509) đã bị địch lấn chiếm trước đó.

Do điều kiện trinh sát hạn chế, địa hình quá hiểm trở và đặc biệt là hỏa lực pháo binh của địch quá mạnh, cuộc phản công của ta gặp vô vàn khó khăn. Các cánh quân của ta vừa vận động tiến lên sườn núi trống trải đã vấp phải lưới lửa pháo binh dày đặc bắn chặn của đối phương. Bộ đội ta phơi mình trên những triền đá tai mèo, tiến không được, lùi không xong.

"Trận chiến ngày 12 tháng 7 năm ấy vô cùng thảm khốc," ông Huy bùi ngùi kể. "Chỉ trong một ngày, hàng trăm cán bộ chiến sĩ của ta, phần lớn thuộc Sư đoàn 356, đã ngã xuống trên sườn cao điểm 772. Máu của anh em chảy tràn trên đá. Đó là tổn thất lớn nhất trong một ngày chiến đấu của quân đội ta kể từ sau năm 1975. Là những người chỉ huy, mỗi lần nhìn danh sách báo tử gửi về, tim chúng tôi như bị hàng ngàn mũi kim đâm thấu. Có những bà mẹ ở dưới xuôi lên thăm con, chưa kịp gặp mặt thì con đã hy sinh, thi thể còn nằm lại trên núi chưa lấy xuống được vì hỏa lực địch bắn rát quá."

Rút kinh nghiệm xương máu từ chiến dịch MB84, Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy cùng Bộ Tư lệnh mặt trận đã thay đổi hoàn toàn chiến thuật. Thay vì đánh phản công quy mô lớn bằng bộ binh, ta chuyển sang chiến thuật "phòng ngự chủ động", sử dụng lực lượng đặc công tinh nhuệ luồn sâu đánh hiểm, kết hợp với pháo binh bắn ngắm trực tiếp vào các lô cốt, hỏa điểm của địch.

Ông Huy trực tiếp chỉ đạo đào hàng chục kilômét hào giao thông mùa mưa, khoét đá làm hầm ngầm để giảm thiểu thương vong cho bộ đội trước hỏa lực pháo địch. Nhờ những điều chỉnh chiến thuật tài tình này, quân ta dần giành lại thế chủ động, bẻ gãy hàng trăm đợt tiến công lấn chiếm của kẻ thù, giữ vững toàn vẹn đường biên giới quốc gia tại Vị Xuyên cho đến khi tiếng súng hoàn toàn chấm dứt vào năm 1989.

5. Món nợ với đồng đội và tiếng gọi thiêng liêng giữa thời bình

Trải qua hơn 40 năm khoác áo lính, chinh chiến khắp các chiến trường, năm 1999, Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy nhận quyết định nghỉ hưu. Rời quân ngũ, trở về cuộc sống đời thường tại thủ đô Hà Nội, vị tướng già tưởng chừng sẽ được an hưởng tuổi già bên con cháu. Thế nhưng, ký ức về "Lò vôi thế kỷ" Vị Xuyên chưa một đêm nào thôi ám ảnh ông.

 Ông luôn mang trong lòng một nỗi trăn trở tột cùng, một "món nợ" chưa trả xong với những người đồng đội đã khuất. Trong suốt 5 năm chiến đấu ở Vị Xuyên, có hơn 4.000 cán bộ chiến sĩ quân đội ta đã hy sinh, hàng ngàn người bị thương. Nhưng đau xót nhất là, khi tiếng súng đã ngừng, vẫn còn hàng ngàn thi hài liệt sĩ nằm lại rải rác trên các khe suối, vách đá, sườn núi Vị Xuyên mà chưa thể quy tập về nghĩa trang. Địa hình hiểm trở và hàng chục vạn quả mìn còn sót lại dưới lòng đất đã cản trở bước chân của các đội quy tập.

Biến nỗi đau thành hành động, với tư cách là Trưởng Ban liên lạc Cựu chiến binh Mặt trận Vị Xuyên toàn quốc, Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy đã dồn toàn bộ tâm lực của những năm tháng xế chiều để đi đòi lại sự công bằng lịch sử cho cuộc chiến bảo vệ biên giới phía Bắc và kêu gọi tìm kiếm hài cốt đồng đội.

Năm 2020, ở tuổi 89, ông đã hoàn thành và xuất bản cuốn sách "Hồi ức Vị Xuyên". Đây là một tài liệu vô giá, một nén tâm nhang mà vị tướng già gửi gắm đến những người lính đã ngã xuống. Cuốn sách không chỉ thuật lại chân thực những trận đánh khốc liệt, những sai lầm và mất mát, mà còn đánh thức sự quan tâm của toàn xã hội về một cuộc chiến từng bị thời gian vô tình làm mờ nhạt.

Hôm nay, dù đã bước sang tuổi 95, đôi chân đã mỏi không thể tự mình leo lên những điểm cao 468 hay 1509 được nữa, nhưng hàng năm, ông vẫn cùng các cựu chiến binh trở lại Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên. Đứng trước hàng ngàn ngôi mộ trắng nằm san sát nhau, trong đó có rất nhiều ngôi mộ chưa ghi tên liệt sĩ, vị Tướng già dập đầu lạy tạ những người lính cấp dưới của mình.

Ông thường nói với các nhà báo và thế hệ thanh niên trẻ bằng giọng điệu thiết tha, nghẹn ngào:

 "Lịch sử là sự thật, và sự thật thì không được quyền lãng quên. Cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc là một cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại và chính nghĩa không kém gì kháng chiến chống Pháp hay chống Mỹ. Hàng ngàn thanh niên đã nằm lại Vị Xuyên để bảo vệ từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc. Đất nước chúng ta có được nền hòa bình, hữu nghị và phát triển như ngày hôm nay là nhờ sự hy sinh xương máu của họ. Tôi mong mỏi thế hệ trẻ hãy hiểu đúng, hiểu đủ về lịch sử. Chỉ khi nào chúng ta trân trọng máu xương của những người đi trước, chúng ta mới có đủ sức mạnh và lòng tự tôn để xây dựng và bảo vệ đất nước vững bền."

Câu chuyện về Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy và Mặt trận Vị Xuyên là một nốt trầm bi tráng nhưng vô cùng hùng vĩ trong bản giao hưởng lịch sử của dân tộc Việt Nam. Lời thề "Sống bám đá đánh giặc, chết hóa đá bất tử" dẫu được khắc bằng mũi dao găm trên báng súng nay đã nằm sâu dưới lòng đất lạnh, nhưng tinh thần ấy đã thực sự hóa thân thành những bức tường thành bất diệt, bảo vệ sự trường tồn của núi sông bờ cõi nước Nam. Ký ức của vị tướng già bách niên sẽ mãi là lời nhắc nhở đanh thép về cái giá của hòa bình và trách nhiệm thiêng liêng với Tổ quốc.