Ký ức tuổi 20 lên đường của những người lính Quảng Trị

Tháng 8/1972, hàng nghìn sinh viên Việt Nam đã "xếp bút nghiên để lên đường chiến đấu". Trên đường vào chiến trường Quảng Trị, những thanh niên chỉ mới 17, 20 tuổi, ngày ngày còn đang quen nếp đọc văn, làm thơ, chơi đàn, giờ sẽ tập cầm súng.

Những ký ức năm đó đã trở lại trong cuốn sách Chúng tôi lên đường, tuổi hai mươi... của tác giả Trịnh Hòa Bình. Không chỉ là một hồi ức cá nhân, cuốn sách là lát cắt của cả một thế hệ sinh viên thành phố - những trí thức trẻ ôm mộng anh hùng từ văn chương Nga - Xô Viết, để bước vào chiến trường Quảng Trị, nơi khốc liệt nhất.

Tác giả Trịnh Hòa Bình cùng hai người đồng đội từng trực tiếp chiến đấu ở Quảng Trị - ông Đào Chí Thành (tác giả cuốn Hồi ức Quảng Trị) và ông Lê Xuân Tường - đã kể về tuổi trẻ và chiến tranh; về một thế hệ thanh niên lên đường đấu tranh cho hòa bình, thống nhất.

Những cuốn sách như lời hiệu triệu thanh niên lên đường

- Ông Trịnh Hòa Bình: Đó là một ký ức ám ảnh. Khi tiểu đoàn tôi bắt đầu đi từ Cự Nẫm vào chiến trường Quảng Trị, chúng tôi đi trên chiếc xe ZIL 130. Trung đội ngồi kín thùng xe, không ai nói gì. Trăng sau rằm, treo lơ lửng trên đầu. Đoàn xe đi trên con đường như dài bất tận, bụi cuộn sau xe mờ mịt, từng lớp đặc quánh, đỏ quạch. Xung quanh là rừng cháy, những bờ lau bạc phếch của dãy Trường Sơn, mùi khét thuốc nổ của hơi bom, mùi bụi… tạo nên một không gian khó tả. Chúng tôi nhìn lên trăng, vầng trăng không còn vàng dịu như thường mà chuyển sang màu đỏ… Một ký ức mà tôi không thể quên.

Sau này, họa sĩ Lê Trí Dũng đã đọc. Anh cũng ấn tượng bởi hình ảnh trăng đỏ, nên đã chọn bức tranh phù hợp để minh họa, mà hiện nay là trang bìa cuốn sách.

- Ông Trịnh Hòa Bình: Tôi rất thích Sông Đông êm đềm của Mikhail Sholokhov. Trong sách, tôi có viết về anh Hùng “già”, là một thầy giáo, tiểu đội phó của tôi, cũng là người biết rất nhiều truyện, rất nhiều cuốn sách văn học Nga - Xô Viết như thế. Có những đoạn truyện chúng tôi đã đọc thuộc lòng. Buổi tối trước khi ngủ, chúng tôi lại đọc lại, kể lại cho nhau nghe. Có lẽ bởi vậy, sau này khi tôi viết, tôi chịu ảnh hưởng từ những tác phẩm văn học ấy.

Cuốn Thép đã tôi thế đấy lại là một cuốn sách đã định hình lứa thanh niên thế hệ tôi, đã đóng vai trò như một lời hiệu triệu thanh niên khi đó.

Tôi có một người anh trai, anh học rất giỏi nên khi học hết lớp 10 khi đó, anh có tiêu chuẩn được đi học nước ngoài. Nhưng anh đã viết đơn xin nhập ngũ, năm anh 17 tuổi. Tất cả bạn bè của anh đều gọi anh là "Pavel Korchagin" - nhân vật chính trong Thép đã tôi thế đấy. Sau, tôi cũng nhập ngũ năm 17 tuổi, lại có một bài viết cũng gọi tôi là “Pavel Korchagin của Hà Nội”.

Pavel là một kị binh. Hình ảnh anh cưỡi ngựa, vung kiếm trong bão tuyết, anh ngã ngựa mà nhẹ như lông hồng khiến tôi nhớ mãi.

- Ông Lê Xuân Tường: Năm đó, ngoài ảnh hưởng của Pavel Korchagin, chúng tôi đọc nằm lòng nhiều tác phẩm, trong đó có cuốn Xa Mạc Tư Khoa, Thuyền trưởng và Đại úy, Con đường đau khổ, Bông hồng vàng và bình minh mưa. Những cuốn sách ấy nói lên suy nghĩ của một tầng lớp trí thức thời đó, đã tham gia cách mạng và cống hiến cho cách mạng.

Pavel Korchagin như một ngọn lửa của tuổi trẻ khi ấy. Những cuốn sách văn học khi đó đã trở thành tuổi trẻ của chúng tôi. Chúng tôi xuất phát từ tầng lớp học sinh, dân thành phố, nên chúng tôi dù ra trận thì vẫn có những cái lãng đãng, văn chương như thế.

- Ông Đào Chí Thành: Thời đó người ta đọc nhiều cả cuốn Ruồi trâu. Những năm 1965-1972, nhiều thanh niên đều thuộc lòng lá thư mà nhân vật chính viết cho người yêu trước khi anh bị hành quyết. Đó là một bức thư vừa mang tình yêu, vừa có tính chiến đấu. Chúng đều là những cuốn sách gối đầu giường cho thế hệ trẻ khi đó.