KÝ ỨC VỀ ĐẠI TÁ LÊ CỔ VÀ BÀI TOÁN TÌM THÙ TRONG NHIỄU

Tháng Mười Hai của Hà Nội thường đón những đợt gió mùa đông bắc tràn về, mang theo cái lạnh cắt da cắt thịt, nhưng cũng mang theo những hoài niệm sâu thẳm của một thời hoa lửa. Thế hệ trẻ chúng tôi hôm nay, sinh ra khi đất nước đã hoàn toàn liền dải, khi bầu trời thủ đô chỉ còn là những mảng xanh trong vắt điểm xuyết những đám mây trắng hiền hòa, đôi khi thật khó để hình dung ra một bầu trời rực lửa, xé toạc bởi đạn bom và tiếng gầm rú của những "pháo đài bay" B-52 cách đây hơn nửa thế kỷ. Trong một lần đến thăm Bảo tàng Chiến thắng B-52 tại Hà Nội, giữa vô vàn những kỷ vật hoen màu thời gian, những mảnh xác máy bay B-52 cháy sém và những bệ phóng tên lửa vươn cao kiêu hãnh, ánh mắt tôi đã dừng lại thật lâu trước một cuốn sách mỏng, trang giấy đã ố vàng, bìa ngoài màu đỏ có tựa đề "Cách đánh B-52 của bộ đội Tên lửa". Người hướng dẫn viên đã khẽ nói với tôi rằng, đó chính là "cẩm nang tử thần" đối với không quân Mỹ, là kết tinh trí tuệ, mồ hôi và cả máu của những người lính phòng không, trong đó có một nhân vật lịch sử mà cuộc đời và sự nghiệp của ông đã gắn liền với những cánh sóng radar và những trận địa tên lửa: Đại tá Lê Cổ - sĩ quan huấn luyện chiến đấu tên lửa phòng không, Bộ Tham mưu Quân chủng Phòng không - Không quân.

Đại tá Lê Cổ (sinh năm 1928, mất năm 2005, quê quán tại xã Tịnh Sơn, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi) là một trong những cán bộ nòng cốt, trực tiếp góp phần xây dựng năng lực đánh B-52 cho bộ đội tên lửa Việt Nam. Câu chuyện về ông không chỉ là câu chuyện của một cá nhân, mà là bản hùng ca của trí tuệ Việt Nam, của lòng quả cảm và khát vọng hòa bình cháy bỏng, một câu chuyện có thật được ghi chép cẩn thận trong các trang sử vàng của Quân chủng Phòng không - Không quân.

Để hiểu được tầm vóc trong những đóng góp của Đại tá Lê Cổ và các đồng đội, chúng ta phải quay ngược thời gian trở về những năm tháng khốc liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Khi đó, đế quốc Mỹ đã đưa vào tham chiến một loại vũ khí chiến lược mang tính hủy diệt khủng khiếp: Máy bay ném bom chiến lược B-52. Chúng được mệnh danh là "Pháo đài bay", "Siêu pháo đài", có khả năng mang theo hàng chục tấn bom, bay ở độ cao trên mười nghìn mét và đặc biệt là được trang bị hệ thống tác chiến điện tử vô cùng tối tân. Mỹ tự tin tuyên bố rằng B-52 là "bất khả xâm phạm", là thứ vũ khí có thể đưa miền Bắc Việt Nam "trở về thời kỳ đồ đá". Quả thật, trong những ngày đầu tiên B-52 xuất hiện trên chiến trường miền Nam và khu Bốn (Quảng Bình, Vĩnh Linh), bộ đội radar và tên lửa của ta đã gặp phải vô vàn khó khăn. Trên màn hình radar của ta lúc bấy giờ, khi B-52 xuất hiện, không hề có những chấm sáng rõ ràng của mục tiêu mà chỉ là những dải nhiễu trắng xóa, chói lòa, lấp kín toàn bộ màn hình. Tên lửa SAM-2 của ta phóng lên, đạn xuyên qua các dải nhiễu rồi tự hủy trên không trung, không thể tìm thấy mục tiêu để tiêu diệt. Nỗi trăn trở, sự day dứt đè nặng lên vai của các vị tướng lĩnh Bộ Tổng tư lệnh và những người lính phòng không. Làm sao để đánh được B-52? Làm sao để vạch nhiễu tìm thù?

Lịch sử đã ghi lại lời tiên đoán và cũng là mệnh lệnh thiên tài của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào cuối năm 1967 khi Người làm việc với Phó Tổng Tham mưu trưởng Phùng Thế Tài: "Sớm muộn rồi đế quốc Mỹ cũng sẽ đưa B-52 ra đánh Hà Nội, rồi có thua nó mới chịu thua... Phải dự kiến trước tình huống này càng sớm càng tốt, để có thời gian mà suy nghĩ, chuẩn bị... Ở Việt Nam, Mỹ sẽ nhất định thua, nhưng nó chỉ chịu thua sau khi thua trên bầu trời Hà Nội".

Thực hiện mệnh lệnh thiêng liêng đó, Quân chủng Phòng không - Không quân đã khẩn trương thành lập các tổ công tác đặc biệt, trực tiếp hành quân vào chảo lửa khu Bốn - nơi B-52 Mỹ thường xuyên ném bom - để nghiên cứu quy luật hoạt động và cách đánh loại máy bay này. Đại tá Lê Cổ, khi đó là một cán bộ dày dạn kinh nghiệm, một sĩ quan tác chiến và huấn luyện xuất sắc của Bộ Tham mưu Quân chủng, đã được giao những trọng trách vô cùng quan trọng trong việc nghiên cứu và đúc kết cách đánh. Ông cùng các đồng chí, đồng đội của mình như các sĩ quan Vũ Đình Thước, Trần Liên và nhiều cán bộ kỹ thuật, chỉ huy các tiểu đoàn tên lửa đã không quản ngại gian khổ, hy sinh, lặn lội vào tận chiến trường Quảng Bình, Vĩnh Linh. Hành trang của họ mang theo là máy móc, khí tài, những bản đồ tác chiến và một quyết tâm sắt đá phải tìm ra "gót chân Achilles" của siêu pháo đài bay.

Những ngày tháng ở chiến trường khu Bốn là những ngày tháng mà thế hệ trẻ chúng tôi hôm nay đọc lại qua các trang hồi ký vẫn không khỏi rùng mình vì sự khốc liệt. Ban ngày, nắng nóng miền Trung như đổ lửa, dội xuống những mái ngụy trang của trận địa tên lửa và radar. Ban đêm, không gian bị xé toạc bởi những loạt bom B-52 ném rải thảm. Đất đá rung chuyển, hố bom cày xới khắp nơi. Nhưng giữa cái ranh giới mong manh của sự sống và cái chết ấy, trong những cabin radar chật hẹp, nóng hầm hập, Đại tá Lê Cổ và các trắc thủ radar vẫn kiên nhẫn bám trụ. Mắt họ không rời khỏi màn hình hiện sóng. Họ ghi chép tỉ mỉ từng dải nhiễu, từng hình thù của nhiễu trên màn hình khi B-52 bay tới. Họ nhận ra rằng, B-52 không bao giờ đi một mình. Chúng bay thành đội hình tốp ba chiếc, được hộ tống bởi hàng chục máy bay tiêm kích, cường kích làm nhiệm vụ gây nhiễu, ném bom chế áp trận địa và phóng tên lửa chống bức xạ Shrike để tiêu diệt radar của ta. Hệ thống nhiễu của chúng tinh vi đến mức tạo ra những "đám mây mù điện tử" khổng lồ.

Với tư duy quân sự sắc sảo và kinh nghiệm của một người thầy huấn luyện, Đại tá Lê Cổ đã cùng các đồng nghiệp phân tích hàng ngàn số liệu. Ông chỉ đạo các trắc thủ không được hoang mang trước màn hình trắng xóa, mà phải tìm ra quy luật của các dải nhiễu. Qua nhiều trận đánh, nhiều lần thất bại, những người lính phòng không đã phát hiện ra một điều vô cùng quý giá: Dù máy bay B-52 có gây nhiễu mạnh đến đâu, thì bản thân chiếc máy bay đó vẫn là một vật thể kim loại khổng lồ bay trên không trung. Tại tâm của dải nhiễu, đôi khi xuất hiện những chấm sáng nhỏ li ti lướt qua rất nhanh. "Đó chính là B-52! Phải bám sát vào dải nhiễu ấy, phải bám vào giữa trung tâm của dải nhiễu ngụy trang mà đánh!", những kết luận kỹ thuật đã dần được hình thành qua máu và nước mắt như thế.

Đến giữa năm 1972, khi chiến tranh phá hoại miền Bắc lần thứ hai bùng nổ ác liệt, công cuộc nghiên cứu cách đánh B-52 của Quân chủng Phòng không - Không quân đã bước vào giai đoạn nước rút. Từ những kinh nghiệm thực tiễn xương máu thu được tại chiến trường, Bộ tư lệnh Quân chủng đã chỉ đạo Cục Tham mưu mà trực tiếp là phòng Quân huấn, phòng Tác chiến biên soạn một tài liệu hướng dẫn cụ thể cách đánh B-52 cho bộ đội tên lửa. Đại tá Lê Cổ, cùng với các đồng chí thủ trưởng và cán bộ tham mưu, đã làm việc không kể ngày đêm. Họ tập hợp tất cả những báo cáo trận đánh, những kinh nghiệm thao tác của các trắc thủ giỏi nhất, những phân tích về dải nhiễu, tốc độ, độ cao của B-52 để viết nên một cuốn tài liệu mang tính sống còn.

Tháng 10 năm 1972, cuốn sách "Cách đánh B-52 của bộ đội Tên lửa" chính thức được hoàn thành. Sách được in rô-nê-ô, đóng bìa giấy màu đỏ, mỏng chỉ khoảng ba mươi trang nhưng lại chứa đựng sức mạnh của cả một dân tộc. Từ đó, tài liệu này được gọi với cái tên trìu mến nhưng đầy uy lực: "Cuốn cẩm nang bìa đỏ". Trong cuốn cẩm nang này, những phương pháp bắn tên lửa độc đáo của Việt Nam đã được Đại tá Lê Cổ và các đồng đội đúc kết một cách khoa học, rõ ràng và vô cùng thực tế. Đó là phương pháp "bắn ba điểm", phương pháp "bắn vượt nửa góc", cách nhận biết nhiễu B-52 và nhiễu của máy bay tiêm kích, cách chống lại tên lửa Shrike của địch. Cuốn cẩm nang chỉ rõ: "Nhiễu của B-52 rất mịn, sáng mờ, ổn định... Khi B-52 vào gần, dải nhiễu sẽ tách ra. Cần bình tĩnh thao tác, bám sát dải nhiễu, chọn đúng dải nhiễu B-52 để phóng đạn".

Nhưng có cẩm nang rồi, việc đưa cẩm nang vào thực tiễn chiến đấu lại là một bài toán hóc búa khác. Máy móc là vô tri, con người mới là yếu tố quyết định. Là một sĩ quan huấn luyện chiến đấu, Đại tá Lê Cổ thấu hiểu sâu sắc rằng, lý thuyết phải được rèn luyện thành kỹ năng nhạy bén trên đôi tay và khối óc của từng kíp chiến đấu. Trong những ngày tháng mười một, đầu tháng mười hai năm 1972, không khí chuẩn bị chiến đấu tại các trận địa tên lửa quanh Hà Nội, Hải Phòng căng như dây đàn. Đại tá Lê Cổ đã trực tiếp cùng các cán bộ của Bộ Tham mưu xuống tận các tiểu đoàn tên lửa, các đài radar để hướng dẫn, truyền đạt nội dung cuốn "cẩm nang bìa đỏ".

Câu chuyện kể lại rằng, những buổi huấn luyện diễn ra ngay tại trận địa, bên cạnh những quả đạn tên lửa đã được tiếp nhiên liệu sẵn sàng phóng. Đại tá Lê Cổ với phong thái điềm tĩnh, giọng nói rành rọt, đã đứng trước các trắc thủ trẻ tuổi, nhiều người chỉ mới mười tám, đôi mươi, hướng dẫn họ cách nhìn xuyên qua bức màn nhiễu. Ông đặt ra những tình huống giả định hóc búa nhất: "Nếu màn hình chớp trắng liên tục thì làm sao?", "Nếu địch phóng Shrike thì xử lý thế nào?". Ông cầm tay các trắc thủ góc tà, trắc thủ phương vị, hướng dẫn họ cách vặn tay quay bám sát mục tiêu thật đều, thật êm, không được giật cục, không được để dải nhiễu thoát khỏi tầm ngắm. Ông thường xuyên nhắc nhở cán bộ, chiến sĩ câu nói đã trở thành khẩu lệnh nằm lòng: "Vạch nhiễu tìm thù, kiên quyết tiêu diệt B-52". Sự xuất hiện của sĩ quan huấn luyện Lê Cổ cùng những chỉ dẫn cụ thể, thực tế từ cuốn cẩm nang đã tiếp thêm cho các kíp chiến đấu sự tự tin to lớn. Nỗi ám ảnh về sự "bất khả chiến bại" của B-52 dần bị xua tan, thay vào đó là một ý chí sục sôi, chờ đợi thời cơ để trừng trị kẻ thù.

Và rồi, điều gì đến cũng phải đến. Ngày 18 tháng 12 năm 1972, Tổng thống Mỹ Richard Nixon ra lệnh tiến hành chiến dịch Linebacker II, dùng máy bay B-52 ném bom hủy diệt Hà Nội, Hải Phòng và các vùng lân cận. Chúng hòng dùng sức mạnh tàn bạo của vũ khí tối tân để bắt Việt Nam phải quỳ gối trên bàn đàm phán Paris. Bầu trời miền Bắc rung chuyển. Những còi báo động phòng không rú lên từng hồi thê thiết. Từ các sân bay ở Guam và Thái Lan, hàng trăm chiếc B-52 mang theo hàng ngàn tấn bom lũ lượt bay vào bầu trời Hà Nội. Hệ thống tác chiến điện tử của Mỹ hoạt động hết công suất, phát ra thứ nhiễu sóng dày đặc, bịt mắt toàn bộ hệ thống radar phòng không của ta.

Thế nhưng, kẻ thù đã nhầm. Chúng không biết rằng, những người lính tên lửa Việt Nam đã được trang bị một vũ khí vô hình nhưng vô cùng sắc bén: "Cuốn cẩm nang bìa đỏ" và những bài huấn luyện khắc nghiệt của Đại tá Lê Cổ cùng Bộ Tham mưu Quân chủng. Trong các cabin điều khiển, giữa tiếng nổ rền vang của bom đạn, kíp chiến đấu của các tiểu đoàn tên lửa như Tiểu đoàn 59, Tiểu đoàn 77, Tiểu đoàn 78... đã giữ vững một tinh thần thép. Màn hình radar trắng xóa, nhưng bằng kỹ năng đã được rèn giũa nhuyễn nhừ, các trắc thủ đã nhận ra đúng dải nhiễu B-52. Họ bình tĩnh thao tác, bám sát mục tiêu, vận dụng sáng tạo các phương pháp "bắn ba điểm", "bắn vượt nửa góc". Khi mục tiêu đã vào đúng cự ly tiêu diệt, tiểu đoàn trưởng kiên quyết hô: "Phóng!". Những quả tên lửa SAM-2 vút lên bầu trời, xé toạc màn đêm và những dải nhiễu điện tử dày đặc, đâm thẳng vào bụng những chiếc "pháo đài bay".

Đêm 18 tháng 12 năm 1972, chiếc B-52 đầu tiên đã bị Tiểu đoàn 59 bắn rơi tại chỗ trên cánh đồng Chuôm, xã Phù Lỗ, huyện Kim Anh (nay là Sóc Sơn, Hà Nội). Khối thép khổng lồ bốc cháy rừng rực, thắp sáng cả một vùng trời, báo hiệu sự sụp đổ của một thần tượng quân sự Mỹ. Tin chiến thắng bay về Sở chỉ huy Quân chủng, nước mắt đã rơi trên những gương mặt sạm đen vì thiếu ngủ của các vị tư lệnh và của cả những người sĩ quan tham mưu, huấn luyện như Đại tá Lê Cổ. Phương án đánh B-52 đã hoàn toàn chính xác. Cuốn cẩm nang bìa đỏ đã phát huy tác dụng tuyệt đối.

Trong suốt mười hai ngày đêm khói lửa ấy, với tư cách là một chuyên gia về huấn luyện chiến đấu, Đại tá Lê Cổ đã không rời Sở chỉ huy một bước. Ông bám sát diễn biến từng trận đánh, thu thập thông tin từ các tiểu đoàn báo về, cùng Bộ Tham mưu kịp thời phân tích, rút kinh nghiệm ngay trong đêm và phổ biến lại cho các đơn vị vào ban ngày. Khi địch thay đổi thủ đoạn, thay đổi đường bay, thay đổi cường độ nhiễu, cẩm nang đánh B-52 lại được các ông tiếp tục bổ sung, cập nhật ngay lập tức. Các kíp chiến đấu dưới sự chỉ đạo về mặt chuyên môn và kỹ chiến thuật ấy đã đánh những trận xuất sắc, đánh những đòn "điểm huyệt" vào đội hình không quân Mỹ.

Kết thúc mười hai ngày đêm, quân và dân ta đã bắn rơi 81 máy bay các loại, trong đó có 34 chiếc B-52, làm nên một kỳ tích "Điện Biên Phủ trên không" chấn động địa cầu. Chiến thắng vĩ đại đó đã buộc đế quốc Mỹ phải ký Hiệp định Paris, rút quân về nước, mở ra con đường đi tới đại thắng mùa Xuân năm 1975, thống nhất đất nước.

Trong niềm vui vô bờ bến của dân tộc, những người lính phòng không, những cán bộ tham mưu thầm lặng như Đại tá Lê Cổ không hề kể về công trạng của mình. Với ông, phần thưởng lớn nhất là sinh mệnh của hàng ngàn đồng bào được bảo vệ, là bầu trời Hà Nội được bình yên, là những quả đạn tên lửa đã đi đúng quỹ đạo để hoàn thành sứ mệnh lịch sử. Cuốn "Cẩm nang bìa đỏ" hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của nó, trở thành một di sản quân sự vô giá của Quân đội nhân dân Việt Nam. Sau này, khi đất nước đã hòa bình, Đại tá Lê Cổ tiếp tục công tác, cống hiến tâm sức cho sự nghiệp xây dựng Quân chủng Phòng không - Không quân ngày càng hiện đại, chính quy. Ông là tấm gương sáng về một người lính Cụ Hồ, một người cán bộ mẫu mực, tận tụy, một trí thức quân sự uyên bác, cả cuộc đời gắn bó với cánh sóng radar và những bệ phóng vươn lên bảo vệ không gian Tổ quốc. Ông qua đời năm 2005, để lại niềm tiếc thương vô hạn cho đồng chí, đồng đội và gia đình. Nhưng tên tuổi của ông, cùng với những đồng đội đã viết nên "Cuốn cẩm nang bìa đỏ", sẽ mãi mãi được khắc ghi vào trang sử chống ngoại xâm oanh liệt của dân tộc.

Nhìn lại toàn bộ hành trình đi tìm cách đánh B-52, từ những ngày gian khổ ở chiến trường khu Bốn đến sự ra đời của cuốn "Cẩm nang bìa đỏ" và thực tiễn chiến đấu trong mười hai ngày đêm, chúng ta mới thấy hết được bản lĩnh trí tuệ Việt Nam. Đó không chỉ là cuộc đọ sức về vũ khí, mà thực chất là cuộc đọ sức về ý chí và trí tuệ. Người Mỹ có sức mạnh của công nghệ, của hệ thống tác chiến điện tử tối tân. Nhưng người Việt Nam có trí tuệ sáng tạo, có tinh thần dám nghĩ dám làm, không sợ gian khổ hy sinh và đặc biệt là có sự dẫn dắt của những cán bộ am tường kỹ thuật, hiểu rõ chiến thuật như Đại tá Lê Cổ. Ông đã biến những thứ lý thuyết phức tạp, những kỹ thuật tác chiến điện tử cao siêu thành những thao tác thực hành cụ thể, dễ hiểu, dễ nhớ cho những người lính trắc thủ đôi khi chỉ vừa học hết trung học phổ thông. Đó chính là nghệ thuật quân sự độc đáo của Việt Nam: Lấy ít địch nhiều, lấy trí tuệ con người để chế ngự và chiến thắng vũ khí, máy móc hiện đại. Cố Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã từng tự hào nói về chiến thắng này: "Chúng ta đã đánh thắng B-52 bằng trí tuệ, bằng tinh thần quả cảm, bằng nghệ thuật quân sự vô cùng độc đáo của Việt Nam". Và trong cái nghệ thuật độc đáo ấy, vai trò của công tác huấn luyện, của việc đúc kết kinh nghiệm mà Đại tá Lê Cổ là một đại diện tiêu biểu, là không thể đo đếm được.

Ngày nay, khi tôi và những người bạn cùng thế hệ đứng dưới mái vòm của Bảo tàng Phòng không - Không quân, chạm tay vào mặt kính tủ trưng bày cuốn sổ tay màu đỏ nhuốm màu thời gian, trong lòng tôi dâng lên một niềm xúc động và tự hào mãnh liệt. Những dải nhiễu trắng xóa màn hình radar năm xưa giờ đã tan biến, trả lại một bầu trời hòa bình, nơi những chiếc máy bay dân dụng hàng ngày cất, hạ cánh, chuyên chở những ước mơ và sự phát triển của đất nước vươn ra thế giới. Nhưng để có được những đám mây trắng hiền hòa của ngày hôm nay, thế hệ cha anh đã phải đổi bằng những đêm trắng không ngủ, bằng mồ hôi ướt đẫm buồng lái, bằng những giọt máu hòa vào đất mẹ và bằng những "cuộc chiến vỏ não" vô cùng căng thẳng với bộ máy chiến tranh khổng lồ của đế quốc Mỹ. Câu chuyện về Đại tá Lê Cổ và "Cuốn cẩm nang bìa đỏ" dạy cho tôi hiểu rằng, lịch sử dân tộc không chỉ được viết lên bởi những người cầm súng xông pha nơi tuyến đầu, mà còn được viết bởi những người cán bộ tham mưu miệt mài trong phòng tuyến tri thức, những người đã dùng trí tuệ của mình để chắp cánh cho những quả tên lửa bay tới đích.

(Tài liệu tham khảo: Sách "Lịch sử Quân chủng Phòng không - Không quân"; Hồi ký "Điện Biên Phủ trên không - Bản hùng ca bất tử"; Tài liệu lưu trữ tại Bảo tàng Chiến thắng B-52 và Bảo tàng Quân chủng Phòng không - Không quân).