Kỷ vật chiếc khăn thêu và ký ức tuổi trẻ bất khuất trong chốn lao tù

rong số những kỷ vật của các cựu tù ở Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt, có những kỷ vật không lớn về kích thước, nhưng lại chứa đựng chiều sâu của một đời người. Chiếc khăn thêu của bà Võ Thị Hóa là một trường hợp như vậy. Một vật dụng được làm ra trong hoàn cảnh giam cầm đã trở thành kỷ vật lưu giữ ký ức về những năm tháng hoạt động cách mạng, thể hiện tính kiên định trước mọi thử thách bằng một niềm tin tất thắng mãnh liệt luôn hướng về quê hương. 
Bà Võ Thị Hóa sinh năm 1952 tại Cẩm Thanh, Hội An (nay là phường Hội An Tây, Thành phố Đà Nẵng), trong một gia đình giàu truyền thống cách mạng. Cha bà tập kết ra Bắc, mẹ tham gia hoạt động tại địa phương và nhiều lần bị địch bắt giam, em trai tham gia kháng chiến và đã hi sinh. Việc tham gia cách mạng đối với bà không phải là một lựa chọn mang tính bước ngoặt, mà là sự tiếp nối tự nhiên của gia đình trong hoàn cảnh chiến tranh. 

Ngay từ khi còn trẻ, bà đã tham gia nhiều hoạt động bí mật, như làm liên lạc, nuôi giấu cán bộ, binh vận và trực tiếp tham gia đấu tranh chống dồn dân. Quá trình hoạt động của bà gắn liền với những lần bị địch bắt giữ liên tiếp. Hơn mười lần rơi vào tay địch, bà vẫn không khai báo, không để lộ thông tin và vì thế nhiều lần được thả ra trong tình trạng bị theo dõi. Tuy nhiên, sau vụ đặt chất nổ tại đội phòng vệ dân sự Hội An bị lộ do có người cùng tham gia khai báo, bà bị địch bắt và sau đó là một chuỗi giam cầm kéo dài.

Trong thời gian bị giam cầm, bà phải chịu đựng nhiều hình thức tra khảo khắc nghiệt của địch, như treo ngược, chôn sống chỉ để hở phần đầu, dìm xuống nước… Những biện pháp ấy không chỉ nhằm gây đau đớn về thể xác, mà còn nhằm bẻ gãy ý chí đấu tranh. Tuy nhiên, bà vẫn giữ thái độ không hợp tác, không khai báo. Sự kiên quyết đó khiến bà liên tục bị chuyển qua nhiều nơi giam giữ khác nhau, từ cấp quận, Trung tâm cảnh sát Hội An, nhà lao Hội An, đến nhà tù Kho đạn Đà Nẵng và cuối cùng là chuyển đến Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt, vào năm 1971.

Chính tại đây, trong điều kiện giam cầm thiếu thốn mọi bề, chiếc khăn thêu được bà thực hiện cùng với các bạn tù. Không có vật liệu đầy đủ, họ tận dụng những mảnh vải vụn và chia nhau từng sợi chỉ màu. Việc thêu khăn ban đầu xuất phát từ nhu cầu sử dụng và giết thời gian, nhưng dần trở thành một hình thức gửi gắm tâm tư và duy trì đời sống tinh thần.