Kỷ vật của người khai tuyến đường Trường Sơn
Kỷ vật của người khai tuyến đường Trường SơnKhu vực mô hình Đường Trường Sơn của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam đang trưng bày một hiện vật gắn liền với người đã đặt những bước chân đầu tiên soi đường mở lối Đường Trường Sơn – Đường Hồ Chí Minh huyền thoại. Đó là chiếc địa bàn của Thiếu tướng Võ Bẩm, Đoàn trưởng kiêm Chính ủy, Bí thư Đảng ủy Đoàn 559 dùng xác định phương hướng khi đi nghiên cứu mở các tuyến đường Trường Sơn tại các khu vực Miền Tây Quảng Bình, Vĩnh Linh (Quảng Trị), Thừa Thiên Huế và biên giới Việt- Lào trong những năm kháng chiến chống Mỹ, từ 1959 đến 1967.
Đồng chí Võ Bẩm sinh năm 1915 tại xã Tịnh Khê, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi trong một gia đình Nho học yêu nước. Cha của ông là chí sĩ Võ Thạc, Phó soái chỉ huy cuộc khởi nghĩa Duy Tân tại Quảng Ngãi, người đã bị giặc Pháp bắt và tra tấn đến chết. Anh trai ông là nhà cách mạng Võ Khoa, từng học Trường Kỹ nghệ thực hành Huế cũng bị thực dân Pháp bắt tù đày và mất sớm. Ông sớm bí mật tham gia cách mạng, làm liên lạc, vận động thành lập các tổ chức cộng sản ở phía bắc Quảng Ngãi. 
Thiếu tướng Võ Bẩm. Ảnh: Internet. Năm 1945, Cách mạng Tháng Tám vừa mới thành công, quân Pháp lại tái xâm lược; Võ Bẩm được Xứ ủy Trung Kỳ bổ sung vào quân đội. Đây chính là bước ngoặt trong cuộc đời ông. Ông tham gia nhiều trận đánh khắp các chiến trường miền Trung và Tây Nguyên suốt 9 năm kháng chiến chống Pháp. Năm 1955 ông ra Hà Nội làm Trưởng đoàn kiểm tra các sư đoàn, đơn vị miền Nam tập kết ra Bắc và quân tình nguyện từ Lào về nước. Tình hình ổn định, ông được Bộ Quốc phòng điều về, lần lượt đảm nhiệm các chức vụ: Cục trưởng Cục Quản lý giáo dục, Cục phó Cục Nông trường trước khi nhận sứ mệnh chỉ huy đoàn công tác quân sự đặc biệt khai mở con đường tiếp viện cho chiến trường miền Nam. Nghị quyết 15 của ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa II đã mở ra một bước ngoặt mới cho cách mạng miền Nam. Để chuẩn bị cho những sự chuyển biến lớn sau này, một trong những vấn đề được Bộ Chính trị quan tâm đó là mở một con đường chi viện chiến lược cho cách mạng miền Nam. Ngày 5/5/1959, Trung tướng Nguyễn Văn Vịnh, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Chủ nhiệm Ủy ban Thống nhất Trung ương, trực tiếp giao nhiệm vụ cho đồng chí Võ Bẩm thành lập “Đoàn Công tác quân sự đặc biệt – Đoàn 559” để nhanh chóng đưa cán bộ, bộ đội và vũ khí, đạn dược, thuốc men vào miền Nam theo kế hoạch của Bộ Chính trị. Trong hồi ức của mình, Thiếu tướng Võ Bẩm đã dẫn lại lời của Trung tướng Nguyễn Văn Vịnh: “Đây không phải là lệnh của Bộ Quốc phòng mà là quyết định của Bộ Chính trị. Là một công việc lớn, rất khó và tuyệt mật. Bởi vậy, anh làm việc gì và quan hệ với ai đều phải lập danh sách để báo cáo xin ý chiến của Bộ Chính trị”. [1] Ngày 19/5/1959, Trung tướng Nguyễn Văn Vịnh chính thức phổ biến và giao nhiệm vụ cho Đoàn 559. Trong hồi ức, đồng chí Võ Bẩm viết: “Ngày đoàn chúng tôi chính thức nhận nhiệm vụ cũng là kỷ niệm này sinh lần thứ 69 của Bác Hồ. Với tất cả lòng kính yêu Bác và bằng sự nhạy cảm đặc biệt chúng tôi thống nhất đề nghị được lấy ngày 19 tháng 5 năm 1959 làm ngày truyền thống của đoàn và Đoàn công tác quân sự đặc biệt được lấy tên là Đoàn 559. Và rồi như một sự thống nhất biện chứng – Đường Trường Sơn được Đoàn 559 khai phá sau này cũng được chiến sĩ và đồng bào cả nước và bạn bè quốc tế gọi là Đường Hồ Chí Minh”.[2] Ban đầu, biên chế của Đoàn tổng cộng 500 người, gồm Ban Chỉ huy Đoàn Vận tải 301và các bộ phận xây dựng kho, bao gói, sửa chữa vũ khí... Đồng chí Võ Bẩm là Đoàn trưởng kiêm Bí thư Ban Cán sự đảng, dẫn đầu đoàn cán bộ vào miền Tây Vĩnh Linh, Quảng Trị, len lỏi khảo sát rừng Trường Sơn, chọn Khe Hó gần giới tuyến quân sự làm điểm xuất phát mở đường về Nam. Sau khi khảo sát xong, việc vận chuyển vũ khí được tiến hành gấp rút. Thời kì đầu vận chuyển bằng gùi thồ mang vác, Đoàn gặp rất nhiều khó khăn, gian nan nhất là vào mùa mưa khí hậu vùng rừng nhiệt đới gió mùa hoang sơ gây nên các bệnh sốt rét..., lại bị địch ngăn chặn đánh phá ác liệt. Vì nguyên tắc tuyệt mật, tuyến giao liên ban đầu tránh xa các bản làng; Đoàn không chỉ tránh giặc mà còn phải tạm thời lánh dân. Trong quá trình hành quân tìm đường gồm nhiều trang bị cần thiết thì Địa bàn có vai trò cực kỳ quan trọng, trở thành vật bất ly thân giúp ông xác định phương hướng, tìm lối đi phù hợp để vượt qua những cung đường gian khó nhất trong rừng rậm hoang sơ thời kỳ đầu mở đường Trường Sơn. Ngày 13/8/1959, chuyến hàng đầu tiên chính thức vượt Trường Sơn. Sau 8 ngày đêm băng rừng lội suối, cán bộ, chiến sĩ Đoàn đã thành công đưa chuyến hàng đầu tiên vào đến Tà Riệp, Bắc A Lưới an toàn.
Bộ đội Đoàn 559 gùi hàng những ngày đầu mở đường Trường Sơn. Ảnh: Internet. Ngày 12/9/1959, Bộ Quốc phòng ra Quyết định số 46/QĐ-QP chính thức thành lập Đoàn 559, trực thuộc Bộ Quốc phòng, về Đảng trực thuộc Tổng Quân ủy, với nhiệm vụ: Mở đường, vận chuyển vũ khí, trang bị kỹ thuật, lương thực, thực phẩm, đưa đón cán bộ từ miền Bắc vào miền Nam và ngược lại; vận chuyển và đảm bảo hậu cần cho Đoàn Chuyên gia 959 giúp nước bạn ở mặt trận Hạ Lào. Đồng chí Võ Bẩm được bổ nhiệm giữ chức Đoàn trưởng kiêm Chính ủy, Bí thư Đảng ủy Đoàn. Trong suốt gần 2 năm thành lập, việc vận chuyển của Đoàn gần như chỉ dựa vào sức người. Mỗi chiến sĩ thường xuyên phải cõng 30 đến 40 kg hàng hóa, hết trèo qua các dãy núi dựng đứng lại bơi qua các ghềnh thác trên sông, theo nguyên tắc “Đi không dấu, nấu không khói, nói không tiếng”. Để đẩy nhanh tiến độ vận chuyển, sang năm 1961, đồng chí Võ Bẩm đã táo bạo đề nghị phương án mượn đường bên nước bạn Lào để mở đường cơ giới. Trong một giai đoạn ngắn, hàng trăm nghìn tấn hàng hóa bao gồm súng ống, đạn dược, lương thực, thuốc men đã được vận chuyển qua dãy Trường Sơn, đi vào miền Nam, đảm bảo chi viện kịp thời cho tiền tuyến. Ngoài tuyến Đường Tây Trường Sơn đặc biệt quan trọng này, từ thế độc tuyến, Đoàn 559 dưới sự chỉ huy của Đoàn trưởng Võ Bẩm còn mở thêm một số tuyến đường mới. Năm 1966, sau những năm tháng lăn lộn trên Đường Trường Sơn, đối mặt với muôn vàn hiểm nguy khiến sức khỏe đồng chí Võ Bẩm suy giảm, ông được đưa ra Hà Nội để chữa bệnh. Ngày ông nhận quyết định ra Hà Nội chữa bệnh, tất thảy những người lính ở đường Trường Sơn đều nghẹn ngào mong ông sớm lành bệnh, nhưng sự thiếu vắng ông trên con đường máu lửa là nỗi trống vắng không gì bù đắp được trong trái tim những người lính đã cùng nhau vào sinh ra tử trong những ngày đầu gian khó. Sau khi chữa bệnh, đồng chí được Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng bổ nhiệm làm Chính ủy Đoàn 959, chuyên gia quân sự Trung - Hạ Lào, sau đó làm Cục trưởng Cục Quản lý giáo dục (tháng 11/1967), Bí thư Đảng ủy cơ quan Bộ Tổng tham mưu, kiêm Chủ nhiệm Chính trị Bộ Tổng tham mưu (năm 1969), Trưởng ban Căn cứ Bộ Quốc phòng. Tháng 8/1971, ông được bổ nhiệm làm Phó Tổng Thanh tra quân đội. Ông được phong quân hàm Thiếu tướng năm 1974, sau đó được Nhà nước cho nghỉ hưu vào năm 1985. Ông mất năm 2008. Với những đóng góp của mình, ông đã được tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh; hai Huân chương Quân công hạng nhất, hạng nhì; Huân chương Chiến thắng hạng nhất và được Đảng, Nhà nước tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 2017.
Chiếc địa bàn của Thiếu tướng Võ Bẩm hiện đang trưng bày
tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Ảnh: BTLSQSVN. Chiếc địa bàn là kỷ vật gắn bó với ông trong suốt thời gian soi đường mở lối cùng làm nên con đường huyền thoại Trường Sơn – Đường Hồ Chí Minh, góp phần to lớn trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Ngày 10/10/ 2003, thiếu tướng Võ Bẩm đã trao tặng chiếc địa bàn cho Bảo tàng lịch sử Quân sự Việt Nam để lưu giữ và trưng bày nhằm giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ, nhất là thế hệ trẻ tương lai của đất nước.
Thiếu tướng Võ Bẩm. Ảnh: Internet. Năm 1945, Cách mạng Tháng Tám vừa mới thành công, quân Pháp lại tái xâm lược; Võ Bẩm được Xứ ủy Trung Kỳ bổ sung vào quân đội. Đây chính là bước ngoặt trong cuộc đời ông. Ông tham gia nhiều trận đánh khắp các chiến trường miền Trung và Tây Nguyên suốt 9 năm kháng chiến chống Pháp. Năm 1955 ông ra Hà Nội làm Trưởng đoàn kiểm tra các sư đoàn, đơn vị miền Nam tập kết ra Bắc và quân tình nguyện từ Lào về nước. Tình hình ổn định, ông được Bộ Quốc phòng điều về, lần lượt đảm nhiệm các chức vụ: Cục trưởng Cục Quản lý giáo dục, Cục phó Cục Nông trường trước khi nhận sứ mệnh chỉ huy đoàn công tác quân sự đặc biệt khai mở con đường tiếp viện cho chiến trường miền Nam. Nghị quyết 15 của ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa II đã mở ra một bước ngoặt mới cho cách mạng miền Nam. Để chuẩn bị cho những sự chuyển biến lớn sau này, một trong những vấn đề được Bộ Chính trị quan tâm đó là mở một con đường chi viện chiến lược cho cách mạng miền Nam. Ngày 5/5/1959, Trung tướng Nguyễn Văn Vịnh, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Chủ nhiệm Ủy ban Thống nhất Trung ương, trực tiếp giao nhiệm vụ cho đồng chí Võ Bẩm thành lập “Đoàn Công tác quân sự đặc biệt – Đoàn 559” để nhanh chóng đưa cán bộ, bộ đội và vũ khí, đạn dược, thuốc men vào miền Nam theo kế hoạch của Bộ Chính trị. Trong hồi ức của mình, Thiếu tướng Võ Bẩm đã dẫn lại lời của Trung tướng Nguyễn Văn Vịnh: “Đây không phải là lệnh của Bộ Quốc phòng mà là quyết định của Bộ Chính trị. Là một công việc lớn, rất khó và tuyệt mật. Bởi vậy, anh làm việc gì và quan hệ với ai đều phải lập danh sách để báo cáo xin ý chiến của Bộ Chính trị”. [1] Ngày 19/5/1959, Trung tướng Nguyễn Văn Vịnh chính thức phổ biến và giao nhiệm vụ cho Đoàn 559. Trong hồi ức, đồng chí Võ Bẩm viết: “Ngày đoàn chúng tôi chính thức nhận nhiệm vụ cũng là kỷ niệm này sinh lần thứ 69 của Bác Hồ. Với tất cả lòng kính yêu Bác và bằng sự nhạy cảm đặc biệt chúng tôi thống nhất đề nghị được lấy ngày 19 tháng 5 năm 1959 làm ngày truyền thống của đoàn và Đoàn công tác quân sự đặc biệt được lấy tên là Đoàn 559. Và rồi như một sự thống nhất biện chứng – Đường Trường Sơn được Đoàn 559 khai phá sau này cũng được chiến sĩ và đồng bào cả nước và bạn bè quốc tế gọi là Đường Hồ Chí Minh”.[2] Ban đầu, biên chế của Đoàn tổng cộng 500 người, gồm Ban Chỉ huy Đoàn Vận tải 301và các bộ phận xây dựng kho, bao gói, sửa chữa vũ khí... Đồng chí Võ Bẩm là Đoàn trưởng kiêm Bí thư Ban Cán sự đảng, dẫn đầu đoàn cán bộ vào miền Tây Vĩnh Linh, Quảng Trị, len lỏi khảo sát rừng Trường Sơn, chọn Khe Hó gần giới tuyến quân sự làm điểm xuất phát mở đường về Nam. Sau khi khảo sát xong, việc vận chuyển vũ khí được tiến hành gấp rút. Thời kì đầu vận chuyển bằng gùi thồ mang vác, Đoàn gặp rất nhiều khó khăn, gian nan nhất là vào mùa mưa khí hậu vùng rừng nhiệt đới gió mùa hoang sơ gây nên các bệnh sốt rét..., lại bị địch ngăn chặn đánh phá ác liệt. Vì nguyên tắc tuyệt mật, tuyến giao liên ban đầu tránh xa các bản làng; Đoàn không chỉ tránh giặc mà còn phải tạm thời lánh dân. Trong quá trình hành quân tìm đường gồm nhiều trang bị cần thiết thì Địa bàn có vai trò cực kỳ quan trọng, trở thành vật bất ly thân giúp ông xác định phương hướng, tìm lối đi phù hợp để vượt qua những cung đường gian khó nhất trong rừng rậm hoang sơ thời kỳ đầu mở đường Trường Sơn. Ngày 13/8/1959, chuyến hàng đầu tiên chính thức vượt Trường Sơn. Sau 8 ngày đêm băng rừng lội suối, cán bộ, chiến sĩ Đoàn đã thành công đưa chuyến hàng đầu tiên vào đến Tà Riệp, Bắc A Lưới an toàn.
Bộ đội Đoàn 559 gùi hàng những ngày đầu mở đường Trường Sơn. Ảnh: Internet. Ngày 12/9/1959, Bộ Quốc phòng ra Quyết định số 46/QĐ-QP chính thức thành lập Đoàn 559, trực thuộc Bộ Quốc phòng, về Đảng trực thuộc Tổng Quân ủy, với nhiệm vụ: Mở đường, vận chuyển vũ khí, trang bị kỹ thuật, lương thực, thực phẩm, đưa đón cán bộ từ miền Bắc vào miền Nam và ngược lại; vận chuyển và đảm bảo hậu cần cho Đoàn Chuyên gia 959 giúp nước bạn ở mặt trận Hạ Lào. Đồng chí Võ Bẩm được bổ nhiệm giữ chức Đoàn trưởng kiêm Chính ủy, Bí thư Đảng ủy Đoàn. Trong suốt gần 2 năm thành lập, việc vận chuyển của Đoàn gần như chỉ dựa vào sức người. Mỗi chiến sĩ thường xuyên phải cõng 30 đến 40 kg hàng hóa, hết trèo qua các dãy núi dựng đứng lại bơi qua các ghềnh thác trên sông, theo nguyên tắc “Đi không dấu, nấu không khói, nói không tiếng”. Để đẩy nhanh tiến độ vận chuyển, sang năm 1961, đồng chí Võ Bẩm đã táo bạo đề nghị phương án mượn đường bên nước bạn Lào để mở đường cơ giới. Trong một giai đoạn ngắn, hàng trăm nghìn tấn hàng hóa bao gồm súng ống, đạn dược, lương thực, thuốc men đã được vận chuyển qua dãy Trường Sơn, đi vào miền Nam, đảm bảo chi viện kịp thời cho tiền tuyến. Ngoài tuyến Đường Tây Trường Sơn đặc biệt quan trọng này, từ thế độc tuyến, Đoàn 559 dưới sự chỉ huy của Đoàn trưởng Võ Bẩm còn mở thêm một số tuyến đường mới. Năm 1966, sau những năm tháng lăn lộn trên Đường Trường Sơn, đối mặt với muôn vàn hiểm nguy khiến sức khỏe đồng chí Võ Bẩm suy giảm, ông được đưa ra Hà Nội để chữa bệnh. Ngày ông nhận quyết định ra Hà Nội chữa bệnh, tất thảy những người lính ở đường Trường Sơn đều nghẹn ngào mong ông sớm lành bệnh, nhưng sự thiếu vắng ông trên con đường máu lửa là nỗi trống vắng không gì bù đắp được trong trái tim những người lính đã cùng nhau vào sinh ra tử trong những ngày đầu gian khó. Sau khi chữa bệnh, đồng chí được Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng bổ nhiệm làm Chính ủy Đoàn 959, chuyên gia quân sự Trung - Hạ Lào, sau đó làm Cục trưởng Cục Quản lý giáo dục (tháng 11/1967), Bí thư Đảng ủy cơ quan Bộ Tổng tham mưu, kiêm Chủ nhiệm Chính trị Bộ Tổng tham mưu (năm 1969), Trưởng ban Căn cứ Bộ Quốc phòng. Tháng 8/1971, ông được bổ nhiệm làm Phó Tổng Thanh tra quân đội. Ông được phong quân hàm Thiếu tướng năm 1974, sau đó được Nhà nước cho nghỉ hưu vào năm 1985. Ông mất năm 2008. Với những đóng góp của mình, ông đã được tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh; hai Huân chương Quân công hạng nhất, hạng nhì; Huân chương Chiến thắng hạng nhất và được Đảng, Nhà nước tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 2017.
Chiếc địa bàn của Thiếu tướng Võ Bẩm hiện đang trưng bày
tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Ảnh: BTLSQSVN. Chiếc địa bàn là kỷ vật gắn bó với ông trong suốt thời gian soi đường mở lối cùng làm nên con đường huyền thoại Trường Sơn – Đường Hồ Chí Minh, góp phần to lớn trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Ngày 10/10/ 2003, thiếu tướng Võ Bẩm đã trao tặng chiếc địa bàn cho Bảo tàng lịch sử Quân sự Việt Nam để lưu giữ và trưng bày nhằm giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ, nhất là thế hệ trẻ tương lai của đất nước.
