Kỷ vật và hiện vật gắn với khởi nghĩa Hương Khê

Dù Phan Đình Phùng sinh năm 1847 đã đi xa từ năm 1895, nhiều kỷ vật và hiện vật gắn với ông vẫn được gìn giữ cẩn thận tại các bảo tàng và khu lưu niệm. Ông là vị Tiến sĩ triều Nguyễn và là thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa Hương Khê chống thực dân Pháp, nên mỗi hiện vật đều gắn với một chặng đường trong từ vị quan văn đỗ đạt cao, cương trực, đã từ chối con đường quan lộ yên ổn để đứng lên lãnh đạo nghĩa quân suốt mười năm, xây dựng căn cứ trong núi rừng, tổ chức lực lượng, chế tạo vũ khí và kiên trì kháng chiến cho đến khi qua đời trong căn cứ. Có hiện vật là đồ dùng sinh hoạt giản dị, có hiện vật là tài liệu và hình ảnh tư liệu được sưu tầm công phu. Tất cả tạo nên bức tranh chân thực về cuộc đời người chiến sĩ.

Tại quê hương làng Đông Thái thuộc huyện Đức Thọ tỉnh Hà Tĩnh thuộc Hà Tĩnh, khu lưu niệm của Phan Đình Phùng là nơi hội tụ nhiều hiện vật quý do gia đình và nhân dân hiến tặng. Khách tham quan có thể thấy những đồ dùng quen thuộc của làng quê một thời như chiếc áo, đôi dép và dụng cụ lao động gợi nhớ nếp sống thanh bạch. Bảng thuyết minh được trình bày ngắn gọn, chú trọng giới thiệu hoàn cảnh chung thay vì tô vẽ chi tiết. Không gian trang nghiêm giúp người xem lắng lại để suy ngẫm.

Ở các bảo tàng cách mạng tại những đô thị lớn, hiện vật về Phan Đình Phùng được đặt trong bối cảnh chung của phong trào yêu nước đầu thế kỷ hai mươi. Hình ảnh về căn cứ Vụ Quang và vùng núi rừng Hà Tĩnh và về những năm tháng đấu tranh gian khổ giúp khách tham quan hình dung rõ hơn môi trường hoạt động của ông. Các tư liệu được sắp xếp theo trình tự thời gian với chú thích rõ ràng về năm và địa danh lớn. Cách trưng bày khoa học ấy giúp người xem dễ theo dõi và ghi nhớ.

Giá trị của mỗi kỷ vật không nằm ở vẻ ngoài đắt tiền mà ở câu chuyện lịch sử đằng sau nó. Một trang sách cũ, một lá thư chép tay hay một tấm ảnh mờ đều có thể gợi lên cả một thời kỳ đầy biến động. Cán bộ bảo tàng thường kể cho khách nghe về quá trình sưu tầm gian nan, có hiện vật phải tìm kiếm qua nhiều gia đình và đối chiếu cẩn thận. Nhờ vậy, người xem thêm trân trọng công sức giữ gìn ký ức của nhiều thế hệ.

Đối với học sinh, những buổi tham quan nơi lưu giữ kỷ vật của Phan Đình Phùng là bài học trực quan sinh động hơn nhiều trang sách. Các em được tận mắt thấy đồ dùng thô sơ mà cha anh từng sử dụng và nghe kể về điều kiện sống thiếu thốn ngày trước. Nhiều em tỏ ra ngạc nhiên rồi xúc động khi hiểu rằng trong gian khó, con người vẫn có thể sống cao đẹp. Cảm xúc ấy gieo vào tâm hồn trẻ thơ lòng biết ơn và ý thức trách nhiệm.

Công tác bảo quản hiện vật về Phan Đình Phùng đòi hỏi sự tỉ mỉ và am hiểu về chất liệu cùng điều kiện khí hậu. Cán bộ chuyên môn phải kiểm tra định kỳ, xử lý chống mối mọt và số hóa tư liệu để phục vụ nghiên cứu lâu dài. Nhiều tài liệu giấy đã ố vàng được sao chụp và lưu trữ cẩn thận để tránh hư hại bản gốc. Sự tận tâm thầm lặng ấy góp phần quan trọng vào việc giữ gìn di sản chung của dân tộc.

Ngoài hiện vật gốc, nhiều địa phương còn xây dựng mô hình, tranh vẽ và phim tư liệu để tái hiện bối cảnh sống của Phan Đình Phùng. Những hình thức minh họa này giúp người xem trẻ tuổi dễ hình dung hơn về quá khứ mà không làm sai lệch sự thật. Nội dung thuyết minh luôn bám vào những sự kiện và năm tháng đã được xác minh, tránh suy diễn quá đà. Đó là cách làm có trách nhiệm với lịch sử.

Từ những kỷ vật khiêm nhường, hình ảnh Phan Đình Phùng hiện lên thật gần gũi như một con người sống hết mình vì lý tưởng. Người xem ra về thường mang theo suy nghĩ về cách sống giản dị và về trách nhiệm với cộng đồng trong thời bình. Kỷ vật vô tri nhờ tình cảm của con người mà trở nên có hồn, tiếp tục trò chuyện với hôm nay. Đó là sức sống bền bỉ của ký ức được gìn giữ bằng sự trân trọng.