Lá cờ trên nóc Dinh và giọng nói ở Đài: 1 ngày, 2 “khoảnh khắc khóa sổ” của Sài Gòn 30/4

Lá cờ trên nóc Dinh và giọng nói ở Đài: 1 ngày, 2 “khoảnh khắc khóa sổ” của Sài Gòn 30/4

Cuối tháng Ba, trong không khí cả nước hướng về kỷ niệm 50 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, phóng viên có cơ duyên gặp kiến trúc sư Nguyễn Hữu Thái tại tư gia ở Hà Nội. Ở tuổi 87, ông vẫn nhanh nhẹn, minh mẫn, và ký ức về ngày 30/4/1975 trong ông… rõ ràng đến mức nghe như vừa mới hôm qua.

Dinh Độc Lập – nơi lịch sử “đổi màu cờ”

Ông Thái nhắc lại: Dinh Độc Lập (Hội trường Thống Nhất ngày nay) là di tích lịch sử đặc biệt quốc gia, trước 1975 là nơi làm việc và sinh sống của Tổng thống chính quyền Sài Gòn. Và chính tại đây, lá cờ chiến thắng của Mặt trận Dân tộc Giải phóng đã tung bay trưa 30/4, đánh dấu thắng lợi của Chiến dịch Hồ Chí Minh, khép lại cuộc chiến, mở ra thời khắc thống nhất.

Thời điểm đó, ông Thái từng là Chủ tịch Tổng hội Sinh viên Sài Gòn (1963–1964), hoạt động trong phong trào của lực lượng thứ ba (sinh viên và Phật giáo), với mục tiêu làm suy yếu sự kháng cự trong nội đô và công khai chủ trương hòa bình, hòa giải dân tộc.

10 giờ ở Dinh: một cánh cổng mở và một đoàn xe tăng tiến vào

Sáng 30/4/1975, khoảng 9 giờ 30 (giờ Sài Gòn), qua đài phát thanh, tướng Dương Văn Minh tuyên bố bàn giao chính quyền cho cách mạng.

Từ chùa Vạn Hạnh, ông Thái phân công nhóm sinh viên có trang bị vũ khí cá nhân đi tiếp thu Đài Phát thanh Sài Gòn. Còn ông cùng Tiến sỹ Huỳnh Văn Tòng lên xe của ông Nguyễn Vạn Hồng (nhà báo Việt tấn xã, là cơ sở cách mạng) đến Dinh Độc Lập. Ý định của ông khi ấy rất rõ: tận dụng các mối quan hệ sẵn có để thúc đẩy việc bàn giao diễn ra nhanh chóng, hạn chế xung đột.

Khoảng 10 giờ, ông Thái vào Dinh bằng cổng phụ đường Nguyễn Du – dễ dàng vì các chốt chặn lúc đó đã dỡ bỏ. Ông gặp Tổng trưởng Thông tin Lý Quý Chung (người từng che giấu ông Thái khi trốn quân dịch), đề nghị cùng sang Đài Phát thanh để chuẩn bị cho việc phát sóng khi cách mạng cần.

Nhưng đúng lúc hai người đang tìm cách có xe rời Dinh, thì từ đại lộ Thống Nhất, đoàn xe tăng Quân Giải phóng rầm rập tiến thẳng tới. Tiếng động cơ, tiếng xích thép, và khoảnh khắc cổng Dinh bị húc đổ, xe tăng tràn vào bãi cỏ—với ông Thái—là hình ảnh “không thể nào quên”.

Lên nóc Dinh: hành trình tìm đường trong một tòa nhà vừa trúng bom

Ngay sau khi xe tăng vào Dinh, Trung úy Bùi Quang Thận (Đại đội trưởng Đại đội 4, Tiểu đoàn 1, Lữ đoàn 203 – trưởng xe 843) mang theo lá cờ Mặt trận Giải phóng, cùng Trung úy Vũ Đăng Toàn (Chính trị viên – trưởng xe 390) và các chiến sĩ tiến vào.

Ông Nguyễn Hữu Thái và Tiến sỹ Huỳnh Văn Tòng (đeo băng xanh đỏ – dấu hiệu quần chúng nổi dậy) là những người đón và đưa bộ đội lên tầng 2, nơi nội các của Dương Văn Minh đang chờ.

Sau đó, Trung úy Vũ Đăng Toàn ở lại canh giữ nội các. Còn Trung úy Bùi Quang Thận muốn lên nóc Dinh cắm cờ. Ông Thái và ông Tòng dẫn đường nhưng gặp khó: cầu thang giữa không sử dụng được do hậu quả trận bom từ chiếc F5-E do phi công Nguyễn Thành Trung thực hiện ngày 8/4/1975.

Khi ấy, Nguyễn Quang Chiêm (Chánh Văn phòng Phủ Tổng thống) dẫn họ qua cầu thang nhỏ bên trái tới thang máy. Cần ăngten xe tăng dài, ông Tòng phải giúp bẻ cong để đưa vào thang máy.

Lên đến nóc, họ dùng chiếc thang gỗ đặt sẵn để xuống chân cột cờ. Không có dao, Trung úy Thận loay hoay một lúc mới tháo được nút dây, hạ lá cờ ba sọc, rồi kéo cờ xanh–đỏ của Mặt trận lên. Lá cờ cũ được cuốn lại và ông Thận cẩn thận ký, ghi thời điểm “11 giờ 30’” lên riềm cờ—một chi tiết sau này được xem là căn cứ xác định ông là người đầu tiên cắm cờ trên nóc Dinh trưa 30/4.

Với ông Thái, khoảnh khắc nhìn lá cờ mới tung bay khiến ông rưng rưng, vì đó là dấu mốc kết thúc những năm tháng tuổi trẻ “chưa từng thấy hòa bình” và khép lại 117 năm đất nước chịu sự khống chế của thực dân, đế quốc theo cách ông diễn đạt.

Ông cũng nhớ một “trùng hợp đẹp”: những người chứng kiến khoảnh khắc ấy là những chàng trai từ ba miền—Bùi Quang Thận (Thái Bình), Nguyễn Hữu Thái (Đà Nẵng), Huỳnh Văn Tòng (Tây Ninh)—như một biểu tượng sống động của sức mạnh đoàn kết.

Từ Dinh sang Đài: lời tuyên bố đầu hàng phải phát lên sóng

Sau khi cắm cờ, ông Thái quay xuống tầng 2. Bộ đội yêu cầu Dương Văn Minh sang Đài Phát thanh Sài Gòn đọc lời kêu gọi đầu hàng vì đường dây nối từ Dinh sang Đài không dùng được.

Về chi tiết này, ông Thái nhắc lại nội dung được khẳng định trong Kết luận số 974-KL/QUTW ngày 14/3/2022 của Thường vụ Quân ủy Trung ương: lực lượng Trung đoàn 66, Sư đoàn 304, Quân đoàn 2 (trong đó có Đại úy Phạm Xuân Thệ) tổ chức soạn thảo lời tuyên bố đầu hàng cho Dương Văn Minh; khi Trung tá Bùi Văn Tùng (Chính ủy Lữ đoàn xe tăng 203) có mặt, ông cùng bộ phận cán bộ chiến sĩ tiếp tục hoàn chỉnh để Dương Văn Minh đọc vào máy ghi âm; riêng lời tuyên bố tiếp nhận đầu hàng do Bùi Văn Tùng soạn thảo và trực tiếp đọc trên đài.

Theo trí nhớ của ông Thái, lúc đó Đài Phát thanh đã được bộ đội và sinh viên chiếm giữ, nhưng chưa phát sóng vì không có nhân viên kỹ thuật và không rõ phát nội dung gì. Mọi người tập trung tại lầu 1 để chuẩn bị phát biểu, trong khi sinh viên đi tìm kỹ thuật viên.

Có những trục trặc như máy ghi âm yếu pin; sau 3 lần đọc, bản ghi âm lời tuyên bố đầu hàng hoàn tất vào khoảng hơn 14 giờ. Nhà báo Kỳ Nhân (AP) cũng là cơ sở Điệp báo A10 kịp ghi lại khoảnh khắc lịch sử trong một bức ảnh nổi tiếng, nơi Dương Văn Minh ở trung tâm khuôn hình, xung quanh có nhà báo, thông dịch viên, sinh viên và các cán bộ chiến sĩ.

Ông Nguyễn Hữu Thái được giao nhiệm vụ MC: ông mở đầu chương trình, giới thiệu đại diện Ủy ban Nhân dân cách mạng Sài Gòn–Chợ Lớn–Gia Định, giới thiệu phần tuyên bố đầu hàng. Sau đó phát băng ghi âm lời tuyên bố, tiếp theo là lời kêu gọi hòa hợp dân tộc của Vũ Văn Mẫu, rồi lời tiếp nhận đầu hàng của Trung tá Bùi Văn Tùng.

Chương trình phát thanh xong, Dương Văn Minh và Vũ Văn Mẫu được đưa trở lại Dinh. Còn ông Thái cùng nhóm sinh viên tiếp tục điều hành phát thanh: thông báo chính sách của chính quyền cách mạng lâm thời, kêu gọi báo chí – nghệ sĩ – các tầng lớp nhân dân lên tiếng, và xen kẽ phát lại lời tuyên bố đầu hàng.

Một Sài Gòn 17 giờ: ồn ào mà an bình

Ông Thái kể: khoảng 17 giờ, khi rời Đài Phát thanh để đi gặp Mai Chí Thọ và Võ Văn Kiệt, ông thấy người dân Sài Gòn đã mở cửa, tấp nập hướng về phía Dinh Độc Lập. Thành phố ồn ào, sôi động mà lại an bình, vui vẻ, như thể “chưa từng có tiếng súng nào nổ ra”.

Năm mươi năm trôi qua, ông nói mình vẫn hãnh diện: từ phong trào sinh viên tranh đấu, đến việc dạy học, viết sách… tất cả đều hướng vào thế hệ trẻ. Những ký ức của ngày 30/4 trở thành hành trang, là động lực để ông vượt khó và tiếp tục đóng góp cho đất nước—dù bằng cách này hay cách khác.

Nếu Bella muốn, mình có thể viết thêm phiên bản kể kiểu “phóng sự ngắn – giọng kể giàu hình ảnh” (đọc lên cuốn như podcast), hoặc phiên bản 9:16 cho TikTok/Reels (mỗi đoạn 6–8 giây, đúng nhịp “điểm rơi cảm xúc”).