LA THỊ TÁM – NGƯỜI CON GÁI ĐẾM BOM Ở NGÃ BA ĐỒNG LỘC

Có những người đi vào lịch sử bằng một trận đánh lớn, một chiến công vang dội hay một quyết định làm thay đổi cục diện chiến trường. Nhưng cũng có những người được nhớ đến từ một công việc tưởng như rất đơn giản: đứng quan sát, đếm bom và cắm tiêu đánh dấu những quả bom chưa nổ. Trong những năm chiến tranh chống Mỹ, tại Ngã ba Đồng Lộc – một trọng điểm giao thông đặc biệt quan trọng trên tuyến chi viện vào chiến trường miền Nam – có một cô gái trẻ ngày ngày làm công việc ấy giữa bom đạn. Đó là La Thị Tám, người sau này được biết đến với hình ảnh “người con gái sông La”.

La Thị Tám sinh năm 1949, quê ở xã Vĩnh Lộc, huyện Can Lộc, Hà Tĩnh. Năm 1967, khi vừa tròn 18 tuổi, cô tình nguyện tham gia lực lượng thanh niên xung phong và được phân công vào Đại đội C2 – Giao thông vận tải, làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông tại khu vực Đồng Lộc. Khi ấy, chiến tranh đang diễn ra ác liệt, Ngã ba Đồng Lộc trở thành một trong những trọng điểm bị đánh phá nhằm ngăn chặn tuyến vận chuyển người, vũ khí và hàng hóa từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam.

Công việc của La Thị Tám đặc biệt nguy hiểm. Mỗi khi máy bay Mỹ ném bom, cô phải đứng trên một quả đồi cao ở phía trái Ngã ba Đồng Lộc, dùng ống nhòm quan sát khu vực, xác định những quả bom đã phát nổ và những quả còn sót lại. Sau khi máy bay rời đi, cô chạy xuống khu vực bị đánh phá để cắm cọc tiêu đánh dấu những quả bom chưa nổ, giúp lực lượng công binh xác định vị trí và xử lý. Công việc ấy đòi hỏi phải tiến vào chính nơi vừa bị bom đánh phá – nơi bất cứ quả bom chưa nổ nào cũng có thể trở thành mối nguy hiểm chết người.

Ban đầu, La Thị Tám chỉ dám tiến lại gần những quả bom ở khoảng cách nhất định. Nhưng sau một thời gian làm nhiệm vụ, cô nhận ra rằng nếu đứng quá xa thì việc xác định vị trí bom sẽ không đủ chính xác. Vì vậy, cô phải tiến gần hơn để cắm tiêu. Có lần bom nổ gần, đất đá vùi lấp cả người cô. Nhưng sau khi thoát ra, cô lại tiếp tục công việc. Trong hồi ức của mình, La Thị Tám kể rằng khi ấy điều cô nghĩ đến trước hết là phải hoàn thành nhiệm vụ và bảo đảm an toàn cho đồng đội.

Suốt khoảng 200 ngày đêm, cô gái trẻ ấy liên tục làm nhiệm vụ giữa vùng đất bị bom đạn cày xới. Theo các tư liệu được lưu giữ, La Thị Tám đã đếm và cắm tiêu 1.205 quả bom chưa nổ để lực lượng công binh xử lý. Những bước chân của cô chạy đi chạy lại giữa quả đồi quan sát và khu vực Ngã ba Đồng Lộc đã trở thành một hình ảnh tiêu biểu của lực lượng thanh niên xung phong trên tuyến lửa.

Điều đáng nói là La Thị Tám không làm công việc ấy trong một ngày hay một vài trận đánh. Đó là hàng trăm ngày liên tục đối diện với hiểm nguy. Mỗi lần máy bay xuất hiện, cô lại phải quan sát. Mỗi lần bom rơi, cô lại phải xác định vị trí. Và sau khi tiếng máy bay vừa rời xa, cô lại chạy xuống khu vực bom để đánh dấu những quả chưa nổ. Công việc lặp đi lặp lại, nhưng mỗi lần đều có thể là lần cuối cùng.

Ngã ba Đồng Lộc khi ấy không phải một nơi bình thường. Đây là điểm giao thông quan trọng trên tuyến Quốc lộ 15A, nơi các tuyến đường chi viện gặp nhau. Vì vậy, quân đội Mỹ tìm cách đánh phá nhằm làm gián đoạn hoạt động vận chuyển. Chỉ trong khoảng thời gian từ tháng 3 đến tháng 10/1968, khu vực Đồng Lộc phải hứng chịu 48.600 quả bom các loại, theo tư liệu được Chính phủ và các cơ quan báo chí dẫn lại. Trong hoàn cảnh ấy, việc giữ cho con đường thông suốt đòi hỏi sự tham gia của rất nhiều lực lượng, trong đó có thanh niên xung phong, công binh, dân quân và những người làm nhiệm vụ giao thông vận tải.

Vì thế, câu chuyện về La Thị Tám không nên được tách khỏi những con người đã cùng đứng trên tuyến lửa Đồng Lộc. Một người đếm bom. Một người cắm tiêu. Người khác san lấp hố bom. Người khác sửa đường. Công binh rà phá bom. Những đoàn xe chờ đường thông để tiếp tục đi vào chiến trường. Mỗi người một nhiệm vụ, nhưng tất cả đều hướng đến một mục tiêu chung: giữ cho tuyến đường chi viện không bị đứt đoạn.

Điều khiến hình ảnh La Thị Tám trở nên đặc biệt là sự đối lập giữa tuổi đời rất trẻ và công việc mà cô phải đảm nhận. Mười tám tuổi – độ tuổi mà một cô gái bình thường có thể đang nghĩ đến trường học, gia đình hay những ước mơ riêng. Nhưng La Thị Tám lại đứng giữa một vùng đất đầy bom đạn, tay cầm ống nhòm, mắt hướng về những quả bom vừa rơi xuống. Cô không phải một người lính cầm súng trực tiếp chiến đấu, nhưng công việc của cô cũng đặt bản thân vào hiểm nguy từng ngày.

Sau chiến tranh, hình ảnh cô gái trẻ với chiếc ống nhòm đứng giữa vùng đất Đồng Lộc được lưu giữ qua nhiều bức ảnh và tác phẩm nghệ thuật. Nhạc sĩ Doãn Nho đã lấy cảm hứng từ hình ảnh La Thị Tám để sáng tác ca khúc “Người con gái sông La”, góp phần làm hình ảnh người nữ thanh niên xung phong Đồng Lộc được biết đến rộng rãi hơn. Chính phủ và nhiều cơ quan báo chí cũng ghi nhận bà là nguyên mẫu gắn với hình tượng trong ca khúc này.

Ngày 22/12/1969, khi còn rất trẻ, La Thị Tám được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Đồi Mòi – nơi bà từng đứng quan sát và đếm bom – về sau được người dân quen gọi là đồi La Thị Tám, như một cách ghi nhớ dấu chân của người con gái từng gắn bó với nơi đây trong những ngày chiến tranh ác liệt.

Nhưng nếu chỉ nhớ La Thị Tám qua danh hiệu “Anh hùng” thì có lẽ vẫn chưa đủ. Đằng sau danh hiệu ấy là một cô gái 18 tuổi từng sống giữa chiến tranh, từng chạy qua những bãi bom, từng bị đất đá vùi lấp và từng phải đối mặt với cái chết trong từng lần làm nhiệm vụ. Đó là một con người thật, với một tuổi trẻ thật, chứ không phải một nhân vật được tạo nên từ những câu chuyện huyền thoại.

Có lẽ chính vì vậy mà câu chuyện về La Thị Tám vẫn còn sức lay động đến hôm nay.

Không phải vì cô đã làm một điều gì quá xa lạ với những người cùng thời.

Mà vì cô đã làm một công việc rất cụ thể, rất nguy hiểm và lặp đi lặp lại trong suốt những tháng ngày dài.

Đếm bom.

Cắm tiêu.

Thông báo vị trí.

Rồi lại trở về vị trí quan sát.

Máy bay đến.

Bom rơi.

Máy bay đi.

Cô lại chạy xuống.

Một ngày.

Rồi một ngày khác.

Hàng trăm ngày như thế.

Cho đến khi những bước chân của cô trở thành một phần ký ức của Đồng Lộc.

Ngày nay, trên đồi La Thị Tám, chiến tranh đã lùi xa. Không còn những tiếng máy bay, không còn những quả bom rơi xuống mặt đất. Những hố bom năm xưa trở thành những dấu tích để người hôm nay nhìn lại. Con đường từng bị đánh phá giờ đã có một diện mạo khác. Nhưng câu chuyện về người con gái từng đứng trên đỉnh đồi với chiếc ống nhòm vẫn còn được kể lại.

Bởi khi nhìn vào một bức ảnh cũ của La Thị Tám, chúng ta không chỉ nhìn thấy một nữ anh hùng.

Chúng ta nhìn thấy một cô gái 18 tuổi.

Một cô gái đứng giữa chiến tranh.

Một cô gái đã phải trưởng thành rất nhanh bởi hoàn cảnh đất nước.

Và một cô gái đã dùng chính tuổi trẻ của mình để làm một công việc mà nếu không có người làm, những người khác có thể phải trả giá bằng mạng sống.

Có những người hy sinh trong một khoảnh khắc.

Có những người sống sót nhưng mang theo ký ức của chiến tranh suốt cả cuộc đời.

La Thị Tám thuộc về những người đã trở về.

Nhưng sự trở về ấy không có nghĩa là chiến tranh đã biến mất khỏi ký ức. Mỗi tháng 7, mỗi lần trở lại Đồng Lộc, những kỷ niệm về đồng đội và những ngày bom đạn lại trở về. Bà từng trở lại đồi Mòi, nơi mình đứng đếm bom năm xưa, và kể lại những công việc mà mình cùng đồng đội từng làm.

Và có lẽ đó là điều quan trọng nhất khi kể câu chuyện về La Thị Tám: đừng chỉ kể về sự anh hùng, hãy kể về con người.

Bởi nếu biến tất cả thành những câu chuyện quá đẹp, quá hoàn hảo, chúng ta có thể quên mất chiến tranh thực sự khốc liệt đến mức nào.

La Thị Tám đã từng sợ hãi.

Đã từng bị bom vùi.

Đã từng đối diện với hiểm nguy.

Nhưng cô vẫn làm nhiệm vụ.

Chính điều đó mới làm nên giá trị của câu chuyện.

Anh hùng không có nghĩa là không biết sợ. Anh hùng là biết mình đang đứng trước hiểm nguy nhưng vẫn lựa chọn hoàn thành nhiệm vụ.

Và La Thị Tám đã làm điều đó khi mới mười tám tuổi.

Hôm nay, Đồng Lộc đã trở thành một địa chỉ tưởng niệm và giáo dục truyền thống. Đồi La Thị Tám nằm giữa không gian của khu di tích, bên cạnh những địa danh gắn với hàng nghìn người từng chiến đấu, lao động và hy sinh tại tuyến lửa này. Những người đến đây có thể nhìn thấy những dấu tích của chiến tranh, nghe lại câu chuyện về mười cô gái đã hy sinh ngày 24/7/1968, và đồng thời nhớ đến những người đã sống sót để tiếp tục mang ký ức ấy đến các thế hệ sau.

La Thị Tám – một cô gái của Hà Tĩnh, một thanh niên xung phong của Ngã ba Đồng Lộc, một người đã dành những tháng ngày tuổi trẻ để đếm bom và cắm tiêu giữa tuyến lửa.

Cô không thể biết rằng nhiều thập kỷ sau, người ta vẫn sẽ đứng trên ngọn đồi ấy và nhắc tên mình.

Có lẽ khi ấy, cô chỉ nghĩ đơn giản rằng:

Bom chưa nổ thì phải đánh dấu.
Đường chưa thông thì phải làm cho thông.
Đồng đội còn ở phía sau thì mình không thể bỏ vị trí.

Những điều rất giản dị ấy, khi đặt giữa chiến tranh, đã trở thành một phần của lịch sử.

Và hôm nay, khi nhìn xuống Ngã ba Đồng Lộc từ đồi La Thị Tám, chúng ta không còn thấy một “tọa độ chết”.

Chúng ta thấy một vùng đất bình yên.

Nhưng chính sự bình yên ấy khiến câu chuyện về cô gái 18 tuổi năm xưa càng trở nên đáng nhớ.

Bởi có những tuổi trẻ đã đi qua chiến tranh để chúng ta được sống trong hòa bình.

Và ở Đồng Lộc, một trong những tuổi trẻ ấy mang tên La Thị Tám.