Lá thư chỉ đường trở về

Trong số những di vật đang lặng lẽ nằm trong tủ kính tầng hai, bức thư của liệt sĩ Lê Văn Huỳnh như dẫn người đọc trở lại mùa hè đỏ lửa năm 1972. Ngày 11/9/1972, đúng ngày thứ 77 của 81 ngày đêm giữ Thành cổ, anh ngồi đâu đó trong pháo đài gạch vỡ, viết "vài dòng chữ cuối cùng". Bức thư dài 10 trang, gửi mẹ, gửi vợ, gửi người thân, vừa xin lỗi, vừa an ủi, vừa căn dặn. Trong những dòng chữ bình thản đến lạ ấy, anh còn vẽ một bản đồ để chỉ chỗ mình hy sinh. Khi hòa bình, nếu có điều kiện vào Quảng Trị, đi tàu vào thị xã, qua sông Thạch Hãn là nơi anh đã ngã xuống. Qua cầu ngược trở lại, hỏi Nhan Biều 1, tính xuôi dòng, cuối làng sẽ thấy bia ghi tên anh đục trên mảnh tôn…

Anh ngã xuống trước khi phong thư kịp rời tay. Đồng đội giữ lại, như giữ một lời nhắn sau cuối. Năm tháng trôi qua, bức thư trở về với quê nhà, còn thi hài anh ở lại cùng dòng sông Thạch Hãn, nơi người sống và người đã khuất cùng nghe tiếng bom vọng về trong ký ức.

Giữa năm 2002, gia đình lần theo bức thư vào Quảng Trị. Con nước Thạch Hãn hôm ấy hiền như thể đã chờ. Người làng Nhan Biều dẫn đường, dừng ở cuối làng, nơi mảnh tôn khắc tên người trai quê lúa vẫn lặng lẽ trông dòng. Hài cốt được tìm thấy gần trùng khớp lời anh viết. Người thân đưa anh về. Rồi công việc tưởng như chỉ của gia đình bỗng trở thành tấm lòng chung của cả làng. Từ lễ viếng đến xây mộ, làm sạch cỏ quanh khoảnh đất nhỏ, ai cũng góp tay như đang làm phần việc của chính gia đình mình.

Bà Cáp Thị Thiên Trang, Trưởng Ban quản lý Di tích quốc gia đặc biệt Thành cổ Quảng Trị cho biết, bà được ông Trần Khánh Khư, nguyên Trưởng Ban, kể rằng trong một lần ra Hà Nội nghe những cựu chiến binh nhắc chuyện lá thư, ông đã lặn lội về thăm gia đình và xin được xem. "Thấy gai cả người", ông nói. "Thư viết cho gia đình nhưng nhắn lại cho mai sau. Nếu chỉ giữ ở nhà, nó là kỷ vật gia đình. Đem đặt ở Thành cổ, nó là ký ức chung". Sau nhiều lần thuyết phục, đến cuối năm 2003, bức thư được trao lại và đặt trang trọng trong nhà trưng bày - nơi bây giờ, mỗi ngày, biết bao đôi mắt dừng lại để đọc và nhiều người lặng lẽ lau mắt.

Tôi gặp một người mẹ từ Nam Định vào thăm Thành cổ. Đôi tay bà run run đặt lên tấm kính, môi mấp máy đọc từng chữ: "Mẹ kính mến… con đi xa rồi… mẹ đừng buồn… coi như con đã sống trọn đời cho Tổ quốc…". Bà nói những dòng thư này như viết cho mọi bà mẹ Việt Nam, bởi "đọc thư của các anh, tự nhiên tôi thấy như có con mình ở đây".

Bức thư của liệt sĩ Lê Văn Huỳnh không hề cầu kỳ văn chương. Nó mộc mạc như lời dặn trước lúc đi xa, dặn tiết kiệm nước mắt cho ngày chiến thắng, đọc cho cả nhà nghe trong buổi truy điệu rồi chỉ đường cho người ở lại. Chính sự bình thản ấy làm câu chữ thêm sức nặng, và chính sự rành rọt của đường đi lối lại khiến người đọc nghẹn ngào. Ít ai ngờ người sắp hy sinh còn lo cho việc trở về của chính mình. Anh sợ người thân sẽ phải vất vả tìm kiếm và xót đau mỗi khi chưa tìm thấy hài cốt, nên đã dặn dò tỉ mỉ từng lối đi, từng tên đất bên dòng Thạch Hãn.

Bà Nguyễn Thị Thu Thủy, quê ở Cát Bi, TP Hải Phòng, trong chuyến vào thăm Bảo tàng Thành cổ Quảng Trị vào trung tuần tháng 9/2025, đã mang theo một bó hoa cúc trắng. Bà đứng lặng rất lâu trước tủ kính trưng bày những bức thư và di vật của các liệt sĩ. Hai tay nâng nhẹ bó hoa, mắt rưng rưng nhìn qua lớp kính, như muốn trò chuyện với những dòng chữ đã nhuốm màu thời gian. Không một lời, chỉ có sự lặng im cùng bó hoa trắng, nhưng chính khoảnh khắc ấy đã trở thành một nốt lặng đầy xúc động trong không gian trưng bày - nơi người xưa để lại trái tim mình và người nay tìm được lối trở về với lịch sử.