Lá thư của một người trẻ xa quê

Có những người bước vào lịch sử khi đang cầm súng trên chiến trường, nhưng cũng có những người được nhớ đến bởi những điều họ viết và lựa chọn lên tiếng. Nguyễn Thái Bình thuộc về trường hợp thứ hai. Khi chiến tranh Việt Nam vẫn đang diễn ra, anh là một sinh viên trẻ học tập tại Hoa Kỳ. Chính tại nơi cách quê hương hàng nghìn kilômét ấy, Nguyễn Thái Bình công khai thể hiện lập trường phản đối chiến tranh và sự can thiệp của Hoa Kỳ tại Việt Nam.

Nguyễn Thái Bình sinh năm 1948 tại Sài Gòn, quê gia đình ở miền Nam. Anh học tập tại Việt Nam trước khi sang Hoa Kỳ du học vào cuối thập niên 1960. Đối với một thanh niên khi ấy, việc được học tập ở nước ngoài mở ra cơ hội tiếp cận một môi trường giáo dục mới. Nhưng quãng thời gian du học của Nguyễn Thái Bình lại diễn ra đúng vào lúc chiến tranh Việt Nam trở thành một vấn đề gây tranh luận mạnh mẽ ngay trong xã hội Mỹ.

Cuối những năm 1960 và đầu những năm 1970, phong trào phản đối chiến tranh phát triển tại nhiều trường đại học và thành phố ở Hoa Kỳ. Sinh viên, trí thức và nhiều nhóm xã hội tham gia biểu tình, thảo luận và tổ chức các hoạt động phản chiến. Nguyễn Thái Bình sống và học tập giữa chính bối cảnh đó.

Thay vì chỉ tập trung vào việc học và giữ khoảng cách với những vấn đề chính trị đang diễn ra, anh lựa chọn bày tỏ quan điểm của mình. Nguyễn Thái Bình tham gia các hoạt động phản đối chiến tranh và gửi những bức thư trình bày lập trường về cuộc chiến tại quê hương. Những lá thư ấy cho thấy một người trẻ đang cố gắng sử dụng tiếng nói của mình trong môi trường mà anh đang sống.

Điều đáng chú ý là Nguyễn Thái Bình không phải một nhà lãnh đạo chính trị hay một người đang giữ chức vụ quan trọng. Anh vẫn chỉ là một sinh viên ở độ tuổi đôi mươi. Nhưng chính trường đại học lại là một trong những không gian mà các vấn đề lớn của xã hội được tranh luận mạnh mẽ trong giai đoạn ấy. Vì vậy, việc một sinh viên lựa chọn lên tiếng cũng trở thành một hình thức tham gia vào những vấn đề của thời đại mình.

Năm 1972, Nguyễn Thái Bình trở về Việt Nam bằng đường hàng không. Trên chuyến bay từ Hoa Kỳ về Sài Gòn, một sự việc nghiêm trọng xảy ra liên quan đến việc anh tìm cách yêu cầu chiếc máy bay thay đổi hành trình. Nguyễn Thái Bình sau đó bị bắn chết trên máy bay khi chuyến bay đã đến Sài Gòn. Anh qua đời khi mới 24 tuổi.

Đối với sự việc cuối đời Nguyễn Thái Bình, điều quan trọng khi kể lại là không nên tự bổ sung động cơ, lời nói hay diễn biến cụ thể nếu không có nguồn tư liệu đủ chắc chắn. Những tài liệu khác nhau có thể mô tả chi tiết sự việc với cách diễn giải khác nhau. Vì vậy, khi viết một câu chuyện lịch sử, việc phân biệt giữa dữ kiện được xác nhận và cách diễn giải một hành động là rất cần thiết.

Nhưng có một phần trong cuộc đời Nguyễn Thái Bình được thể hiện khá rõ qua những hoạt động công khai trước đó: anh lựa chọn bày tỏ quan điểm bằng tiếng nói và chữ viết. Điều này gợi ra một vấn đề rất gần với người trẻ hôm nay. Có tiếng nói không chỉ có nghĩa là được phép nói; một người chỉ thực sự cảm thấy mình có tiếng nói khi họ tin rằng điều mình nói sẽ được người khác lắng nghe một cách nghiêm túc.

Trong hoạt động với trẻ cũng vậy, chúng ta thường nói rằng cần “lấy ý kiến của trẻ”, nhưng cách đặt câu hỏi quyết định rất nhiều đến giá trị của câu trả lời. Nếu cuối buổi chỉ hỏi “hôm nay vui không?” thì phần lớn trẻ có thể trả lời “vui”, nhưng người tổ chức vẫn không biết cần giữ lại hay thay đổi điều gì. Nếu hỏi cụ thể hơn: “phần nào con thích nhất?”, “phần nào khó quá?”, “lần sau con muốn chơi theo đội hay từng người?”, thông tin nhận được sẽ hữu ích hơn nhiều.

Quan trọng hơn, trẻ cần nhìn thấy rằng ý kiến của mình có tạo ra thay đổi. Nếu các em liên tục đề nghị một hoạt động quá khó nhưng tuần sau chương trình vẫn giữ nguyên mà không giải thích, việc hỏi ý kiến dần trở thành hình thức. Ngược lại, chỉ cần người phụ trách nói “tuần trước các con bảo phần này hơi dài nên hôm nay cô chia thành hai trò ngắn hơn”, trẻ sẽ nhận ra rằng người lớn thực sự đã nghe mình.

Tất nhiên, lắng nghe không đồng nghĩa mọi đề nghị đều phải được thực hiện. Trẻ có thể đề xuất bỏ toàn bộ phần học và chỉ chơi trò chơi, nhưng mục tiêu của chương trình vẫn cần được bảo đảm. Điều quan trọng là giải thích vì sao một đề xuất được thực hiện, điều chỉnh hoặc chưa thể thực hiện. Được lắng nghe khác với được đáp ứng mọi yêu cầu.

Nguyên tắc ấy cũng đúng trong làm việc nhóm. Một thành viên có thể đưa ra ý kiến chưa phù hợp, nhưng nếu ý kiến bị bác bỏ mà không có giải thích, họ rất dễ ngừng đóng góp. Một nhóm tốt không nhất thiết đồng ý với tất cả mọi người; điều quan trọng hơn là tạo được môi trường mà thành viên có thể nói ra suy nghĩ, được phản hồi và hiểu cách quyết định cuối cùng được đưa ra.

Cuộc đời Nguyễn Thái Bình dừng lại khi anh còn rất trẻ. Những lựa chọn của anh diễn ra trong một bối cảnh chiến tranh phức tạp và sự kiện cuối đời cũng cần được tiếp cận thận trọng dựa trên nguồn tư liệu. Nhưng những lá thư và hoạt động phản chiến của anh vẫn cho thấy một thanh niên đã không lựa chọn im lặng trước vấn đề mà mình quan tâm.

Ý nghĩa câu chuyện Nguyễn Thái Bình có thể được nhìn từ giá trị của tiếng nói và sự lắng nghe. Một người trẻ có thể chưa có chức vụ, quyền lực hay nhiều kinh nghiệm, nhưng điều đó không có nghĩa suy nghĩ của họ không đáng được nghe. Trong công tác xã hội, đặc biệt khi làm việc với trẻ em, chúng ta thường cố gắng tạo ra những điều “tốt cho các em”, nhưng đôi khi lại quên hỏi chính các em điều gì đang thực sự giúp mình. Khi trẻ được nói, được nghe và nhìn thấy ý kiến của mình có ý nghĩa, các em không còn chỉ là đối tượng nhận hỗ trợ mà bắt đầu trở thành người tham gia vào chính quá trình thay đổi của mình.