LẠC HẦU, LẠC TƯỚNG VÀ THẾ LỰC ĐỊA PHƯƠNG TRONG THỜI HAI BÀ TRƯNG

Một trong những điều đặc biệt của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng là tốc độ lan rộng của phong trào. Năm 40, từ một cuộc khởi nghĩa do Trưng Trắc và Trưng Nhị phát động, phong trào nhanh chóng lan ra nhiều địa phương, khiến hệ thống cai trị của nhà Đông Hán ở Giao Chỉ và các vùng liên quan bị lung lay mạnh. Để hiểu được điều đó, chúng ta cần nhìn vào xã hội Việt Nam thời kỳ ấy, nơi các thủ lĩnh địa phương vẫn giữ vai trò quan trọng trong cộng đồng. Trưng Trắc được xác định trong các nguồn sử học là con gái của Lạc tướng Mê Linh, còn Thi Sách, chồng của bà, thuộc một gia đình Lạc tướng ở Chu Diên. Những mối quan hệ ấy cho thấy Hai Bà Trưng không xuất hiện trong một khoảng trống quyền lực. Họ thuộc về một tầng lớp thủ lĩnh địa phương có ảnh hưởng và có khả năng tập hợp lực lượng. Chính quyền Đông Hán sau khi kiểm soát vùng đất này vẫn phải dựa vào một bộ máy quản lý tại địa phương, trong khi các cộng đồng bản địa vẫn duy trì những mối liên kết riêng. Khi chính sách cai trị của nhà Hán gây ra sự bất mãn, các thủ lĩnh địa phương có thể trở thành lực lượng quan trọng trong việc tổ chức phản kháng. Khi Trưng Trắc và Trưng Nhị dựng cờ, nhiều nơi hưởng ứng. Theo ghi chép truyền thống, Hai Bà đã giải phóng 65 thành, một con số thường được dùng để mô tả quy mô rất rộng của phong trào. Điều đó cho thấy đây không phải một cuộc nổi dậy chỉ giới hạn ở quê hương Mê Linh. Phong trào đã trở thành một sự liên kết rộng lớn giữa nhiều địa phương và cộng đồng. Có thể hình dung rằng trong xã hội cổ đại, khi thông tin liên lạc còn rất hạn chế, một cuộc nổi dậy muốn lan rộng phải dựa nhiều vào mạng lưới quan hệ trực tiếp giữa các thủ lĩnh, gia đình và cộng đồng. Chính vì vậy, vai trò của các thủ lĩnh địa phương rất đáng chú ý. Họ có thể biết địa hình, có người quen biết trong cộng đồng và có khả năng huy động lực lượng. Khi nhiều trung tâm cùng hưởng ứng, chính quyền Đông Hán khó có thể phản ứng kịp thời. Tô Định cuối cùng phải chạy về Trung Quốc. Sau thắng lợi, Trưng Trắc lên ngôi vua và đóng đô tại Mê Linh. Điều đó cho thấy cuộc khởi nghĩa đã tạo ra một trung tâm quyền lực mới. Tuy nhiên, một trong những thách thức lớn nhất của chính quyền Trưng Vương là duy trì sự liên kết giữa các địa phương. Một phong trào khởi nghĩa có thể dễ dàng phát triển khi có chung mục tiêu chống chính quyền đô hộ, nhưng để xây dựng một chính quyền ổn định lại cần nhiều yếu tố khác. Hai Bà đã có một khoảng thời gian ngắn để thực hiện công việc ấy trước khi quân Hán quay trở lại. Năm 42, Mã Viện đem quân sang. Lúc này, mạng lưới lực lượng địa phương một lần nữa trở nên quan trọng. Cuộc chiến không chỉ diễn ra ở một địa điểm mà kéo dài qua nhiều khu vực. Sau khi Hai Bà Trưng thất bại, các lực lượng chống quân Hán ở một số nơi vẫn tiếp tục chiến đấu. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận tại Cửu Chân, một bộ phận nghĩa quân do Đô Dương chỉ huy tiếp tục chống quân Hán sau khi cuộc kháng chiến của Hai Bà về cơ bản đã thất bại. Điều này cho thấy phong trào đã tạo ra một tinh thần phản kháng rộng hơn số phận của riêng hai nữ thủ lĩnh. Khi kể về Hai Bà Trưng, chúng ta thường tập trung vào hai nhân vật trung tâm, nhưng câu chuyện về các thủ lĩnh địa phương giúp chúng ta nhìn thấy phần “chân đế” của cuộc khởi nghĩa. Hai Bà là những người lãnh đạo nổi bật, nhưng sức mạnh của phong trào đến từ rất nhiều cộng đồng. Lịch sử vì thế không chỉ được tạo nên bởi những người có tên tuổi trong sách vở mà còn bởi vô số con người bình thường đã lựa chọn đứng về phía phong trào. Đây cũng là lý do cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng có sức sống đặc biệt trong ký ức dân tộc: nó là câu chuyện của hai nữ anh hùng, nhưng đồng thời cũng là câu chuyện về sự đồng lòng của nhiều vùng đất và nhiều cộng đồng trong một thời điểm lịch sử đặc biệt.