LẠNG GIANG, VẠN KIẾP VÀ NHỮNG CON ĐƯỜNG CỦA CUỘC KHÁNG CHIẾN

Khi học về những cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông, chúng ta thường nhớ đến những cái tên nổi tiếng như Thăng Long, Hàm Tử, Chương Dương hay Bạch Đằng, nhưng nếu nhìn toàn bộ cuộc chiến từ góc độ của người chỉ huy, sẽ thấy rằng đây là một cuộc chiến diễn ra trên không gian rất rộng. Trần Quốc Tuấn không thể chỉ tập trung quân đội tại một nơi rồi chờ đối phương tiến đến. Ông phải tính toán cách di chuyển, bảo toàn lực lượng, tổ chức căn cứ và lựa chọn những địa điểm thích hợp để phản công. Điều này đặc biệt quan trọng trong các cuộc chiến năm 1285 và 1288. Quân Nguyên có khả năng cơ động lớn và thường tổ chức lực lượng theo nhiều hướng. Vì vậy, Đại Việt phải sử dụng chính đặc điểm địa hình của mình để làm giảm ưu thế của đối phương. Khu vực Vạn Kiếp có vai trò quan trọng trong hệ thống ấy. Tư liệu của Hải Dương cho biết Vạn Kiếp là nơi Trần Quốc Tuấn lập căn cứ, tích trữ lương thực và huấn luyện quân sĩ trong các cuộc kháng chiến. Điều đó cho thấy một cuộc chiến thắng không thể chỉ được quyết định ở trận đánh cuối cùng. Trước mỗi trận đánh là cả quá trình chuẩn bị lâu dài. Lương thực phải được dự trữ, quân sĩ phải được huấn luyện và các tuyến đường phải được nghiên cứu. Một vị tướng tài không chỉ nhìn thấy nơi mình muốn đánh mà còn phải nhìn thấy nơi mình cần tránh. Trong cuộc kháng chiến năm 1285, quân Trần từng phải rút khỏi Thăng Long để bảo toàn lực lượng. Đây là một quyết định khó khăn vì Thăng Long là trung tâm chính trị của Đại Việt. Nhưng nếu cố giữ thành trong điều kiện không thuận lợi, lực lượng chủ lực có thể bị tiêu diệt. Chính sách rút lui chiến lược đã giúp quân Trần duy trì sức chiến đấu. Khi quân Nguyên tiến sâu và gặp khó khăn, quân Trần chuyển sang phản công. Các trận Hàm Tử, Chương Dương và Tây Kết góp phần làm thay đổi cục diện. Đến năm 1288, nhà Trần tiếp tục phải đối mặt với cuộc xâm lược mới. Một lần nữa, địa hình trở thành yếu tố quan trọng. Quân Nguyên tiến vào Đại Việt bằng nhiều hướng, trong đó có lực lượng thủy quân. Trần Quốc Tuấn và các tướng lĩnh nhà Trần tìm cách cắt đứt khả năng tiếp tế và buộc đối phương phải rơi vào tình trạng khó khăn. Khi đoàn thuyền của quân Nguyên rút về theo đường thủy, Bạch Đằng trở thành địa điểm quyết chiến. Trận địa cọc được bố trí dựa trên quy luật thủy triều. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết các cọc được đóng khi nước thủy triều rút và một số cọc được cắm nghiêng nhằm tăng hiệu quả đối với thuyền tiến gần bờ. Nhìn lại toàn bộ quá trình ấy, có thể thấy Trần Quốc Tuấn không chiến đấu theo một công thức cố định. Ông và quân đội nhà Trần luôn thay đổi cách đánh tùy theo tình hình. Khi cần thì rút lui, khi có thời cơ thì phản công, khi đối phương mạnh về số lượng thì tận dụng địa hình, khi đối phương phụ thuộc vào đường thủy thì tìm cách đánh vào tuyến vận chuyển. Đó chính là nghệ thuật của một cuộc chiến lâu dài. Câu chuyện về những địa danh như Vạn Kiếp, Thăng Long, Hàm Tử, Chương Dương và Bạch Đằng vì vậy không nên được học như những cái tên rời rạc. Chúng là những mắt xích trong một chiến lược lớn. Và phía sau sự kết nối ấy là một hệ thống chỉ huy mà Trần Quốc Tuấn giữ vai trò đặc biệt quan trọng.