Làng Minh Lệ

Làng Minh Lệ những năm giặc đóng đồn có những chuyện lạ lắm. Có ngày một tốp lính bảo vệ từ trên đồn xuống chợ Mới mua hàng gặp tổ du kích mai phục, súng nổ chát chúa một hồi rồi tắt. Lại có đêm chúng nã moóc-chê xuống đồng chỉ vì thấy ánh đuốc của một người đi soi ếch. Du kích xóm Bắc Minh Lệ, Thọ Linh rào làng chiến đấu, bọn địch ở chợ Mới, động Lòi cũng rào đồn chiến đấu. Đêm đêm, du kích đến quấy phá quanh đồn, ném lựu đạn, bắn bức kích pháo vào, phát loa địch vận từ cồn Ông Sáo, bên đền Cao Các Mạc Sơn làm tan rã ý chí của địch.

Có thể nói cả vùng đất Minh Trạch là vùng tranh chấp vừa chiến tranh, vừa hòa bình. Ban ngày, chúng đi từng bầy theo đội hình trung đội có tiền hô hậu ủng nhưng ban đêm không dám mò vào làng. Thỉnh thoảng, chúng lén xuống rình mò bắn người rồi rút chạy. Dân làng vẫn sản xuất cày cấy làm ra hạt lúa, củ khoai đóng góp cho kháng chiến. Người chết năm bữa nửa tháng khóc than rồi cũng qua, tất cả căm thù đều dồn lên đầu súng, dồn lên nhát cuốc, luống cày, tập trung cho cuộc tổng phản công sắp tới. Và thực tế chiến cuộc Đông Xuân năm 1953-1954 đã thể hiện điều đó. Tất cả nam nữ thiếu niên trong làng đã trưởng thành, những nam thanh nữ tú đều đi dân công chuyển lương thực ra mặt trận để làm nên một Điện Biên chấn động địa cầu.

Tôi cũng mạo muội nhắc lại một lần nữa, những năm chiến tranh chống thực dân Pháp làng Minh Lệ đã có một đội thiếu niên du kích do bác Hoàng Thúc Cẩn và tiếp theo là bác Hoàng Hữu Thanh (bác Choát) chỉ huy chẳng kém gì đội du kích thiếu niên Đình Bảng. Năm 1947, khi giặc Pháp đánh Quảng Bình, đội du kích thiếu niên huy động toàn bộ thiếu niên lứa tuổi từ 14 đến 16 trong làng tham gia. Đội du kích thiếu niên tham gia đánh giặc ở đồn bảo vệ (Minh Lệ) và giải phóng đồn hương vệ (Hòa Ninh). Sau này, các đội viên lớn tuổi nhập ngũ chỉ còn lại một trung đội không đến 30 đội viên.