Làng trong lòng đất
Câu chuyện về ông Hồ Văn Thống – người nông dân chân đất đã cùng bà con dùng cuốc xẻng khoét sâu vào lòng đất để cứu cả làng khỏi bom Mỹ, xây dựng nên công trình địa đạo Vĩnh Mốc kỳ diệu – một biểu tượng của ý chí sinh tồn và sức sáng tạo của người dân Vĩnh Linh.
Làng Trong Lòng Đất
Khi người ta nói về sức mạnh của dân tộc Việt Nam trong kháng chiến, người ta thường nhắc đến bộ đội, đến vũ khí, đến chiến lược quân sự. Nhưng có một loại sức mạnh khác – bình dị hơn, gần gũi hơn – nằm trong bàn tay những người nông dân cầm cuốc.
Ông Hồ Văn Thống là người như vậy.
Năm 1965, khi máy bay Mỹ bắt đầu leo thang đánh phá miền Bắc, Vĩnh Linh trở thành một trong những nơi hứng chịu bom đạn dữ dội nhất. Mỗi ngày, hàng chục lượt máy bay trút bom xuống xã Vĩnh Thạch. Nhà cửa tan hoang. Người chết không kịp chôn.
Ban ngày không thể ở trên mặt đất. Đêm cũng không an toàn hơn.
Quyết định đào xuống lòng đất
Trong một cuộc họp làng, ông Hồ Văn Thống đứng lên nói một câu đơn giản: "Bom nó đánh trên đất. Ta đào xuống dưới đất. Nó không theo được."
Từ đó, cả làng bắt tay vào đào. Không có máy móc. Không có kỹ sư. Chỉ có cuốc, xẻng, và ý chí.
Họ đào từ năm 1965 đến 1966, hoàn thành một hệ thống địa đạo dài gần 2.000 mét, có ba tầng, với đầy đủ phòng ở, bếp Hoàng Cầm, giếng nước, hội trường, trạm xá, và hệ thống thông gió thủ công.
Ông Thống đảm nhiệm vai trò tổ chức bố trí: ai ở buồng nào, ai phụ trách lối thoát hiểm nào, khi có báo động thì đi theo lộ trình nào.
Sống hoàn chỉnh dưới lòng đất
Trong hơn sáu năm (1966–1972), hơn 1.200 người dân sống gần như liên tục trong địa đạo. Dưới đó có đám cưới, có tiếng khóc chào đời của mười bảy đứa trẻ, có buổi sinh hoạt chi đoàn, có lớp học.
Ông Thống kể lại những năm tháng đó không bằng giọng tự hào khoa trương, mà bằng sự bình thản của người đã qua lửa: "Khổ thì khổ thật. Nhưng mà sống. Mà không đứa nào chết vì bom khi ở trong hầm."
Đó là thành tích lớn nhất của địa đạo Vĩnh Mốc: không một người dân nào thiệt mạng vì bom Mỹ trong suốt thời gian sống dưới lòng đất.
Di sản kỳ diệu của bàn tay người nông dân
Hôm nay, địa đạo Vĩnh Mốc được UNESCO công nhận và thu hút khách tham quan từ khắp thế giới. Nhiều chuyên gia nước ngoài đến nghiên cứu và không khỏi kinh ngạc: công trình này được xây dựng bằng tay, không có bản vẽ kỹ thuật, nhưng đã chịu đựng được hàng nghìn tấn bom mà không sụp đổ.
Bí quyết không phải kỹ thuật. Bí quyết là sự tính toán cẩn thận của những người hiểu đất đai quê hương mình hơn bất cứ ai.
Ông Hồ Văn Thống qua đời năm 2001, nhưng công trình ông để lại vẫn còn đó – sừng sững trong lòng đất Vĩnh Linh như một tượng đài không cần đục chạm.
