LÃNH BINH CẨN – NGƯỜI CON ĐẤT CÁI BÈ TRONG BUỔI ĐẦU KHÁNG PHÁP

Có những con người dù đã đi xa hơn một thế kỷ nhưng tên tuổi vẫn được nhắc lại mỗi khi nói về truyền thống yêu nước của quê hương. Có những cuộc đời bắt đầu từ ruộng đồng, từ những xóm làng bình dị nhưng khi đất nước đứng trước họa xâm lăng, họ sẵn sàng đứng lên, đặt nghĩa lớn của dân tộc lên trên cuộc sống riêng mình.

Trên vùng đất Cái Bè giàu truyền thống, Lãnh binh Nguyễn Văn Cẩn là một con người như thế.

Sinh ra từ một gia đình nông dân, trưởng thành trên vùng đất Định Tường, ông đã bước từ cuộc đời bình dị của một người dân Nam Bộ vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Ông trở thành thuộc tướng của Thiên Hộ Dương – Võ Duy Dương, cùng nghĩa quân chiến đấu trong những năm tháng đầu tiên khi thực dân Pháp xâm lược Nam Kỳ.

Sau những năm tháng chiến đấu, ông lại trở về với đời sống tu hành, mang pháp danh Minh Mai, góp phần xây dựng các cơ sở Phật giáo và tưởng nhớ những người đồng đội đã hy sinh.

Cuộc đời kéo dài tròn một thế kỷ của ông – 1802 đến 1902 – vì vậy chứa đựng một câu chuyện đặc biệt:

Từ người nông dân đến nghĩa sĩ, từ vị lãnh binh đến một nhà tu hành yêu nước.

Đó là một “Câu chuyện thời hoa lửa” rất đáng để thế hệ trẻ Cái Bè hôm nay tìm hiểu và kể lại.

TỪ RẠCH CÁI THIA – MỸ LỢI

Theo tư liệu Địa chí Tiền Giang được các nguồn địa phương dẫn lại, Lãnh binh Cẩn tên thật là Nguyễn Văn Cẩn, sinh năm Nhâm Tuất 1802, trong một gia đình nông dân tại rạch Cái Thia, thôn Mỹ Lợi, huyện Kiến Đăng, trấn Định Tường, thuộc vùng Cái Bè ngày nay.

Ông xuất thân không phải từ một gia đình quyền quý.

Tuổi trẻ của Nguyễn Văn Cẩn gắn với cuộc sống của một người nông dân Nam Bộ. Tư liệu địa phương mô tả ông là người có thể lực tốt và giỏi võ nghệ.

Thuở trai trẻ, Nguyễn Văn Cẩn tham gia lực lượng nhân đinh tại các đồn điền thuộc vùng Cái Bè và Cai Lậy ngày nay.

Đồn điền khi ấy không đơn thuần là nơi khai khẩn, sản xuất. Đây còn là tổ chức mang tính bán quân sự theo chính sách “ngụ binh ư nông” của triều Nguyễn.

Một chi tiết đặc biệt đối với chúng ta hôm nay là tư liệu ghi nhận Nguyễn Văn Cẩn từng tham gia lực lượng đồn điền tại các sở Mỹ Thiện, Hậu Mỹ, Mỹ Thành và Thạnh Phú thuộc địa bàn Cái Bè – Cai Lậy ngày nay.

Như vậy, tên tuổi Lãnh binh Cẩn không chỉ gắn với Cái Bè nói chung mà còn có một dấu nối lịch sử đáng chú ý với địa danh Hậu Mỹ.

Chính môi trường ấy đã giúp Nguyễn Văn Cẩn có những kinh nghiệm cần thiết trước khi bước vào một giai đoạn hoàn toàn khác của cuộc đời.

Một giai đoạn mà vận mệnh cá nhân gắn chặt với vận mệnh đất nước.

KHI QUÊ HƯƠNG ĐỨNG TRƯỚC HỌA XÂM LĂNG

Năm 1858, thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam.

Cuộc chiến nhanh chóng lan rộng.

Đến tháng 4 năm 1861, quân Pháp tấn công và chiếm thành Mỹ Tho, sau đó tiếp tục mở rộng sự kiểm soát.

Nhưng chiếm được thành trì không có nghĩa là khuất phục được nhân dân.

Trên vùng đất Định Tường và nhiều địa phương Nam Bộ, phong trào chống Pháp nhanh chóng phát triển.

Nhiều tầng lớp nhân dân đứng lên hưởng ứng.

Người nông dân rời ruộng đồng.

Những người có võ nghệ tham gia nghĩa quân.

Nhiều sĩ phu, quan lại và người dân yêu nước lựa chọn con đường kháng chiến.

Định Tường trở thành một trong những địa bàn có phong trào chống Pháp mạnh mẽ ở Nam Kỳ trong nửa sau thế kỷ XIX.

Trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Văn Cẩn đã đưa ra lựa chọn của mình.

Ông tham gia kháng chiến.

Năm 1861, khi thực dân Pháp đánh chiếm tỉnh Định Tường, Nguyễn Văn Cẩn gia nhập lực lượng kháng chiến do Võ Duy Dương – Thiên Hộ Dương lãnh đạo.

Từ một người nông dân, ông bước vào hàng ngũ nghĩa quân.

Từ cuộc sống bình dị ở quê nhà, ông trở thành một người chiến đấu chống ngoại xâm.

TRỞ THÀNH LÃNH BINH CẨN

Trong quá trình tham gia nghĩa quân, Nguyễn Văn Cẩn được giao trọng trách và được thăng chức Lãnh binh.

Từ đó, cái tên Lãnh binh Cẩn gắn với cuộc đời ông.

Lãnh binh Cẩn và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều trở thành hai thuộc tướng của Thiên Hộ Dương trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp những năm 1861–1867.

Đây cũng là giai đoạn Nam Bộ xuất hiện nhiều phong trào kháng Pháp nổi tiếng gắn với những tên tuổi như Trương Định, Nguyễn Hữu Huân, Võ Duy Dương và nhiều nghĩa sĩ khác.

Lãnh binh Cẩn thuộc về thế hệ ấy.

Một thế hệ đứng trước lựa chọn khó khăn:

Chấp nhận sự thống trị của ngoại bang hay đứng lên chiến đấu?

Ông đã lựa chọn con đường thứ hai.

CĂN CỨ ĐỒNG THÁP MƯỜI

Đến năm 1864, Thiên Hộ Dương xây dựng căn cứ kháng chiến tại Đồng Tháp Mười.

Đây là vùng đất có điều kiện tự nhiên đặc biệt, thuận lợi để nghĩa quân xây dựng căn cứ và duy trì cuộc kháng chiến.

Trong tổ chức của nghĩa quân, Lãnh binh Cẩn được giao nhiệm vụ quan trọng.

Theo Địa chí Tiền Giang được Tuổi Trẻ dẫn lại, Lãnh binh Cẩn cùng Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều được bộ tham mưu nghĩa quân giao nhiệm vụ chỉ huy đại bản doanh, còn gọi là đồn Trung.

Điều đó cho thấy vai trò của Nguyễn Văn Cẩn không phải một nghĩa quân bình thường.

Ông là một trong những người được tin tưởng giao trách nhiệm chỉ huy.

Từ người nông dân ở Cái Thia – Mỹ Lợi, Nguyễn Văn Cẩn đã trở thành một vị lãnh binh giữa cuộc kháng chiến chống ngoại xâm.

Đó là một hành trình đặc biệt của một con người sinh ra từ nhân dân.

KHI NGƯỜI CHIẾN BINH KHOÁC ÁO NHÀ TU

Cuộc đời Nguyễn Văn Cẩn còn có một nét rất đặc biệt.

Sau thời gian chiến đấu, ông bước vào con đường tu tập Phật giáo với pháp danh Minh Mai.

Theo nguồn tư liệu địa phương, ông được Hòa thượng Tiên Giác – Hải Tịnh truyền giới Sa di và đưa về chùa Long Thạnh ở Gia Định tu học.

Sau đó, ông thọ giới và trở thành Tỳ kheo Minh Mai.

Nhưng việc khoác áo nhà tu không có nghĩa là ông quên đi những năm tháng chiến đấu.

Ngược lại, ký ức về quê hương và những người đồng đội tiếp tục đi cùng ông.

Sau khi tu học, Minh Mai – Lãnh binh Cẩn trở về quê hương, tham gia trùng tu chùa Thắng Quang để tu tập và hành đạo.

Tuy nhiên, hành tung của ông bị phát hiện.

Ông phải rời chùa Thắng Quang, trở về làng Mỹ Lợi – Cái Bè, tại khu vực nay là ấp Lợi Tường, xã Mỹ Lợi A, lập chùa Phước Quang và trụ trì.

Một lần nữa, cuộc đời ông lại gắn với chính vùng đất đã sinh ra mình.

KHÔNG QUÊN NHỮNG NGƯỜI ĐÃ NẰM LẠI

Có một chi tiết đặc biệt cảm động trong những năm tháng cuối đời của Lãnh binh Cẩn.

Ông quay trở lại vùng căn cứ Tháp Mười.

Tại đây, nhà sư Minh Mai xây dựng chùa Tháp Linh và lập bàn thờ Thiên Hộ Dương, Đốc binh Kiều cùng những nghĩa binh đã hy sinh.

Một người từng đi qua chiến tranh khi trở về với cuộc sống tu hành vẫn không quên đồng đội.

Những người đã cùng ông chiến đấu có thể không còn.

Nhưng ký ức về họ vẫn còn.

Ông gìn giữ ký ức ấy bằng việc thờ phụng và tưởng nhớ.

Hơn một thế kỷ sau, chúng ta đang thực hiện chương trình mang tên “Ký ức sống mãi”.

Nhìn lại câu chuyện của Lãnh binh Cẩn, có thể thấy việc gìn giữ ký ức về những người đã hy sinh đã được chính những người trong cuộc thực hiện từ rất lâu.

Lãnh binh Cẩn đã nhớ về đồng đội của mình.

Hôm nay, trách nhiệm của thế hệ trẻ là nhớ về chính ông và những người của thế hệ ông.

MỘT CUỘC ĐỜI TRÒN MỘT THẾ KỶ

Ngày 25 tháng Chạp năm Nhâm Dần 1902, nhà sư Minh Mai – Lãnh binh Nguyễn Văn Cẩn viên tịch tại chùa Tháp Linh.

Ông hưởng thọ 100 tuổi.

Di thể được đưa trở về quê hương và an táng trong khuôn viên chùa Phước Quang tại Mỹ Lợi.

Cuộc đời Nguyễn Văn Cẩn vì vậy gần như trải dài suốt thế kỷ XIX.

1802 – 1902.

Một trăm năm cuộc đời.

Trong một thế kỷ ấy, ông đã trải qua nhiều thân phận.

Một người con của gia đình nông dân.

Một người tham gia lực lượng đồn điền.

Một nghĩa sĩ chống Pháp.

Một thuộc tướng của Thiên Hộ Dương.

Một vị Lãnh binh.

Một nhà tu hành mang pháp danh Minh Mai.

Nhưng xuyên suốt những chặng đường ấy vẫn là mối liên hệ với quê hương và tinh thần yêu nước.

NGÔI MỘ GIỮA QUÊ HƯƠNG CÁI BÈ

Sau khi Lãnh binh Cẩn qua đời, phần mộ của ông được gìn giữ tại quê hương.

Trải qua chiến tranh và thời gian, khu vực chùa Phước Quang bị hư hỏng. Phần mộ nguyên thủy của ông từng được xây bằng đá ong, sau đó bị hư hại do chiến tranh và được con cháu xây dựng lại.

Ngày 30/10/2014, UBND tỉnh Tiền Giang ban hành Quyết định số 2711, xếp hạng Mộ Lãnh binh Cẩn là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh, ghi nhận công lao của ông trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Năm 2017, khu mộ được trùng tu, sửa chữa.

Đến ngày 16/12/2020, huyện Cái Bè tổ chức đón nhận bằng xếp hạng cho các di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh trên địa bàn, trong đó có Mộ Lãnh binh Cẩn tại Mỹ Lợi A.

Từ một phần mộ được con cháu gìn giữ, nơi an nghỉ của ông đã trở thành một địa chỉ lịch sử được Nhà nước công nhận.

Đó không chỉ là nơi an nghỉ của một con người.

Đó còn là một chứng tích về truyền thống yêu nước của vùng đất Cái Bè.

TỪ CÁI BÈ ĐẾN HẬU MỸ – MỘT DẤU NỐI ĐÁNG NHỚ

Đối với tuổi trẻ Hậu Mỹ hôm nay, câu chuyện Lãnh binh Cẩn càng đáng chú ý bởi một chi tiết lịch sử:

Thuở trẻ, Nguyễn Văn Cẩn từng tham gia lực lượng đồn điền tại các sở Mỹ Thiện, Hậu Mỹ, Mỹ Thành và Thạnh Phú thuộc khu vực Cái Bè – Cai Lậy ngày nay.

Hai chữ “Hậu Mỹ” xuất hiện trong hành trình của ông từ trước khi cuộc kháng chiến chống Pháp bùng nổ mạnh mẽ ở Định Tường.

Điều đó mở ra một hướng nghiên cứu rất đáng quan tâm đối với Đoàn Thanh niên địa phương:

Tìm hiểu sâu hơn về hệ thống đồn điền Hậu Mỹ và lịch sử vùng đất Hậu Mỹ trong thế kỷ XIX.

Nếu tiếp tục tìm được tài liệu, chúng ta có thể nối những mảnh ghép:

Lãnh binh Cẩn → đồn điền Hậu Mỹ → phong trào chống Pháp → lịch sử vùng đất Hậu Mỹ → truyền thống cách mạng của các thế hệ sau.

Khi đó, lịch sử không còn là những sự kiện đứng riêng lẻ.

Nó trở thành một dòng chảy xuyên suốt qua nhiều thế hệ.

CÂU CHUYỆN DÀNH CHO TUỔI TRẺ HÔM NAY

Hơn 120 năm đã trôi qua kể từ ngày Lãnh binh Cẩn qua đời.

Thế hệ thanh niên hôm nay sống trong một hoàn cảnh hoàn toàn khác.

Không còn là thời của những đồn điền thế kỷ XIX.

Không còn là hoàn cảnh của những năm 1861–1867.

Nhưng câu chuyện về Lãnh binh Cẩn vẫn đặt ra một câu hỏi có giá trị cho mọi thế hệ:

Khi quê hương cần mình, mình sẽ làm gì?

Nguyễn Văn Cẩn đã có câu trả lời của thế hệ ông.

Ông lựa chọn đứng về phía nhân dân và tham gia chống ngoại xâm.

Tuổi trẻ hôm nay cần trả lời câu hỏi ấy theo cách của thời đại mình.

Đó có thể là học tập và làm chủ khoa học, công nghệ.

Là tình nguyện vì cộng đồng.

Là xây dựng nông thôn mới.

Là hỗ trợ người dân chuyển đổi số.

Là gìn giữ môi trường.

Là bảo tồn những giá trị văn hóa, lịch sử.

Và cũng có thể bắt đầu từ một việc rất nhỏ:

Tìm hiểu lịch sử của chính quê hương mình.

ĐỂ KÝ ỨC SỐNG MÃI

Chiến dịch “Ký ức sống mãi” xác định việc để đoàn viên, thanh niên trực tiếp tham gia sưu tầm, lưu giữ và tuyên truyền các câu chuyện lịch sử là một hình thức giáo dục trực quan, qua đó góp phần bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và trách nhiệm tiếp nối truyền thống của thế hệ cha anh.

Cuộc đời Lãnh binh Cẩn là một câu chuyện rất phù hợp với tinh thần ấy.

Bởi câu chuyện của ông không chỉ nằm trong sách.

Ngôi mộ của ông vẫn còn trên đất Cái Bè.

Quê hương của ông vẫn còn.

Những người hậu duệ của ông vẫn gìn giữ ký ức gia đình.

Và những địa danh từng gắn với cuộc đời ông như Mỹ Lợi, Cái Thia, Hậu Mỹ, Đồng Tháp Mười… vẫn hiện diện trên vùng đất hôm nay.

Đó là những điều kiện rất quý để biến một bài học lịch sử thành một “Hành trình về địa chỉ đỏ” thực sự.

Đoàn viên có thể đến di tích.

Có thể tìm hiểu tư liệu.

Có thể gặp hậu duệ.

Có thể ghi hình.

Có thể xây dựng video.

Có thể số hóa câu chuyện thành mã QR.

Từ đó, một nhân vật sống cách chúng ta hơn một thế kỷ có thể được giới thiệu bằng phương thức của thời đại số.

Đó chính là cách để ký ức sống mãi.

LỜI KẾT – NGƯỜI LÃNH BINH TRỞ VỀ VỚI ĐẤT MẸ CÁI BÈ

Lãnh binh Nguyễn Văn Cẩn (1802–1902) sinh ra tại rạch Cái Thia, thôn Mỹ Lợi trên vùng đất Cái Bè.

Từ một người nông dân, ông tham gia lực lượng đồn điền.

Khi thực dân Pháp xâm lược, ông gia nhập nghĩa quân của Thiên Hộ Dương.

Từ một nghĩa sĩ, ông trở thành Lãnh binh.

Từ chiến trường, ông bước vào cửa Phật với pháp danh Minh Mai.

Và cuối cùng, sau một thế kỷ cuộc đời, ông lại trở về nằm trong lòng đất quê hương.

Ngày nay, phần mộ của ông tại ấp Lợi Tường, Mỹ Lợi A, Cái Bè đã trở thành Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh.

Một thế kỷ cuộc đời đã khép lại.

Nhưng câu chuyện chưa khép lại.

Bởi khi một thế hệ còn kể cho thế hệ tiếp theo về những người đã góp sức bảo vệ quê hương thì những con người ấy vẫn còn hiện diện trong ký ức cộng đồng.

Hôm nay, tuổi trẻ Hậu Mỹ tìm về câu chuyện Lãnh binh Cẩn không chỉ để biết thêm một nhân vật lịch sử của Cái Bè.

Chúng ta tìm về để hiểu hơn vùng đất mình đang sống.

Để biết rằng từ rất sớm, trên vùng đất này đã có những con người bình dị sẵn sàng đứng lên khi quê hương cần đến.

Và để mỗi đoàn viên, thanh niên tự đặt câu hỏi cho chính mình:

Thế hệ cha ông đã viết nên lịch sử của quê hương bằng lòng yêu nước và sự cống hiến. Vậy thế hệ trẻ hôm nay sẽ viết tiếp câu chuyện Hậu Mỹ bằng điều gì?

Câu trả lời nằm trong hành động của mỗi chúng ta.

Gìn giữ quá khứ – trân trọng hiện tại – trách nhiệm với tương lai.

LÃNH BINH CẨN (1802–1902)
Người nghĩa sĩ của đất Cái Bè.
Thuộc tướng của Thiên Hộ Dương.
Một cuộc đời trọn vẹn với quê hương và nghĩa lớn.

KÝ ỨC SỐNG MÃI – CÂU CHUYỆN THỜI HOA LỬA