Lãnh binh Lê Công Chánh: Ngọn cờ Cần Vương xứ Quảng và bản án tử hình đày ra Côn Đảo
Lê Công Chánh (1844 - 1894) là một võ tướng xuất thân từ Quảng Ngãi, từng giữ chức Phó Tổng binh thành Hà Nội. Hưởng ứng chiếu Cần Vương, ông quay về miền Nam, liên kết lực lượng khởi nghĩa chống Pháp khắp các tỉnh từ Gia Định đến An Giang. Bị địch bắt tại An Giang và đày ra Côn Đảo với án tử hình năm 1887, ông tiếp tục lãnh đạo bạn tù nổi dậy cướp đảo. Bị giặc xử chém năm 1894, ông để lại tấm gương sáng chói về tinh thần bất khuất của dân tộc.
Ông sinh năm 1844, tại Quảng Ngãi (Tỉnh Kon Tum theo phương án sáp nhập mới sẽ sáp nhập vào tỉnh Quảng Ngãi). Quê ông ở đồng Phú Vinh thuộc tỉnh Phú Yên (Tỉnh Phú Yên được sáp nhập vào tỉnh Đắk Lắk). Bí danh: Nguyễn Ngọc Ân, Lê Công Sơn, Võ Văn Thung, Nguyễn Văn Hải.
Năm 1885, hưởng ứng chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi, Lê Công Chánh là Phó tổng binh thành Hà Nội, về Bình Định tham gia cuộc khởi nghĩa của Mai Xuân Thưởng. Sau đó cùng cha vào Nam kỳ vận động phong trào Cần Vương.
Năm 1886, ông cùng nhiều người vào Nam Kỳ gặp Năm Thiếp, Nguyễn Xuân Phong tại Thất Sơn, An Giang, quy tập nghĩa sĩ, thành lập căn cứ phát động cuộc khởi nghĩa "Mộc khan thành", Lê Công Chánh bị giặc Pháp bắt và lưu đày ra Côn Đảo ngày 20-12-1887. Ở Côn Đảo hai tháng thì chúng đày sang đảo Phú Quốc để giảm bớt vây hạ.
Năm 1889, sau khi nghe cha bị kẻ thù giết hại, ông Lê Công Chánh vượt ngục cùng với 7 đồng chí của mình, ghe bị bão dạt vào rạch Cà Hường - Cần Vọt trên đất Miên. Tháng 3- 1893, mới về lại căn cứ Bảy Núi, tiếp tục vận động dân chúng cuộc chống Pháp rồi sang Mỹ Trà, Châu Đốc chiêu mộ binh lính, xây dựng cơ sở.
Tháng 8 năm 1893, Lê Công Chánh ra Bình Thuận gặp các văn thân yêu nước Tống Hưng Nho, Nguyễn Đăng Giai, vào Sài Gòn liên lạc với các tướng lĩnh Nam kỳ bàn kế hoạch nổi dậy dưới danh nghĩa Cần Vương. Lê Công Chánh được bầu làm "Nam kỳ hội biện quân vụ" và thảo mật lệnh kêu gọi nổi dậy. Cuộc vận động triển khai nhanh trên các tỉnh: Gia Định, Tân An, Mỹ Tho, An Giang, Châu Đốc và ảnh hưởng rộng ra các tỉnh miền Trung và Đông Nam bộ.
Trong lúc ấy, ông phối hợp vận động chống Pháp với Đạo Công Bửu ở Bến Tre và các tỉnh miền Tây để phân tán địa bàn khởi nghĩa. Công việc đang xúc tiến khẩn trương thì bị thực dân Pháp và bọn tay sai phát hiện, chúng ra sức trấn áp, phong trào bị tan rã.
Đầu năm 1894, ông cùng đồng đội thân tín đều sa vào tay giặc, chúng kêu án khổ sai, cấm cố và lưu đày ra Côn Đảo. Lê Công Chánh dũng cảm nhận hết trách nhiệm về mình và sẵn sàng thách thức bọn thực dân: "Cứ xử tử tôi và tha hết mọi người". Bọn chúng đã hèn hạ đem ông ra xử chém.
Ngày nay và mãi về sau, thế hệ trẻ sẽ không bao giờ quên hai cha con - Lê Công Bình, Lê Công Chánh - đã sánh vai chiến đấu bên nhau và anh dũng hy sinh vì nghĩa lớn...
