Lãnh binh Mai Lượng
Thuở bé, vào những ngày cuối tuần, tôi thường lên nhà ông ngoại để được ở bên ông, cùng ông học tập và lắng nghe biết bao câu chuyện xưa cũ. Những buổi chiều yên ả ấy đã in đậm trong kí ức tuổi thơ tôi. Tôi nhớ như in một ngày nắng đẹp lúc tôi mười tuổi, ông ngoại đã chậm rãi kể cho tôi nghe về nguồn cội của gia đình, về xuất thân của chính tổ tiên chúng tôi. Và câu chuyện ông kể hôm ấy chính là câu chuyện về lãnh binh Mai Lượng — người anh hùng đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử dân tộc và trong niềm tự hào của dòng họ chúng tôi.
Người anh hùng Mai Lượng sinh năm Mậu Tuất (1838) tại làng Thọ Linh, xã Quảng Sơn, thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình (nay thuộc xã Nam Ba Đồn, tỉnh Quảng Trị) — một vùng đất anh dũng, giàu lòng yêu nước. Ông sớm mồ côi cả cha lẫn mẹ, nhưng may mắn được anh trai là Mai Thức nuôi dạy, cho ăn học tử tế. Người không những chăm chỉ học văn mà còn miệt mài rèn luyện võ nghệ cùng những trai làng khác, tạo nên một tâm hồn và khí chất của một người anh hùng trong tương lai. Vị lãnh binh này không chỉ là một vị tướng trên chiến trường mà còn là người biết gắn kết ý chí và tinh thần đoàn kết của dân tộc. Trước âm mưu lợi dụng tôn giáo để chia rẽ nhân dân, ông luôn nhấn mạnh phải giữ hòa khí giữa người lương và người theo đạo, giúp phong trào càng thêm mạnh mẽ và được nhân dân khắp vùng ủng hộ.
Ông ngoại tôi kể rằng, khi đất nước rơi vào cảnh lầm than dưới ách xâm lược của thực dân Pháp, cụ Mai Lượng không thể khoanh tay đứng nhìn. Dù từng làm quan trong triều Nguyễn, ông đã sớm nhận ra sự bạc nhược của triều đình trước vận mệnh của dân tộc. Vì vậy, ông đã dứt khoát rời bỏ chức tước để trở về quê hương, tìm con đường cứu nước đúng đắn hơn.
Khi phong trào Cần Vương bùng nổ, ông Mai Lượng là người đã đứng lên tập hợp nghĩa quân, sau đó ông được phong chức Lãnh binh, trở thành một trong những thủ lĩnh tiêu biểu của phong trào này ở Quảng Bình. Ông cùng nghĩa quân xây dựng căn cứ kháng chiến ở vùng rừng núi hiểm trở trải dài từ Cao Mại (huyện Tuyên Hoá, tỉnh Quảng Bình, nay thuộc xã Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Trị) đến vùng Troóc (vùng rừng núi phía tây huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình, nay thuộc xã Phong Nha, tỉnh Quảng Trị). chiêu mộ trai tráng, rèn luyện binh sĩ, tự chế tạo vũ khí và tích trữ lương thực để chống giặc. Trong những năm tháng ấy, ông không chỉ trực tiếp chỉ huy nhiều trận đánh chống quân Pháp mà còn đặc biệt chú trọng vào việc đoàn kết nhân dân, không phân biệt lương – giáo, cùng chung một mục tiêu bảo vệ quê hương, đất nước. Chính tinh thần yêu nước, kiên cường và nghĩa khí ấy đã khiến ông trở thành chỗ dựa vững chắc cho nghĩa quân và là niềm tin của nhân dân trong vùng.
Tuy nhiên, đến năm 1890, sau nhiều năm chiến đấu gian khổ, ông lâm bệnh sốt rét rừng ác tính và qua đời tại căn cứ kháng chiến khi chỉ mới 53 tuổi. Tin ông mất khiến nghĩa quân và nhân dân vô cùng thương tiếc. Khi quân Pháp biết tin, chúng cố gắng cướp thi thể ông để đàn áp dân ta, nhưng chính nghĩa và tình cảm của đồng bào đã giúp ngăn chặn âm mưu đó, và sau này thi thể ông được đưa về an táng tại quê nhà.
Ông tôi — Lãnh binh Mai Lượng — không chỉ là một danh tướng kiệt xuất của phong trào Cần Vương mà còn là biểu tượng của tinh thần yêu nước, kiên cường và hòa hợp dân tộc. Dù đã hơn một thế kỷ trôi qua, câu chuyện về ông vẫn được truyền tụng ở quê nhà, nhắc nhở thế hệ sau về lòng yêu nước sâu sắc và tinh thần bất khuất của một con người hết mình vì độc lập, tự do của dân tộc . Câu chuyện về ông không chỉ giúp tôi hiểu hơn về lịch sử của dòng họ mà còn nhắc nhở tôi phải biết trân trọng quá khứ, Tôi hiểu rằng mình không thể cầm vũ khí ra chiến trường như cha ông ngày trước, nhưng tôi có thể góp phần xây dựng quê hương bằng những việc làm thiết thực như chăm chỉ học tập, rèn luyện đạo đức, sống có lí tưởng và biết trân trọng những giá trị lịch sử mà thế hệ đi trước đã đánh đổi bằng mồ hôi, xương máu để xứng đáng với truyền thống anh dũng của cha ông. Tôi tự nhủ phải không ngừng nỗ lực vươn lên, trở thành người công dân có ích, để xứng đáng với truyền thống yêu nước và tinh thần bất khuất mà ông cha đã để lại.
