Lãnh binh Phạm Xuân Quang niềm tự hào của quê hương An Thanh

Ông vốn giữ chức Phó Lãnh binh của tỉnh Quảng Yên (Bao gồm địa bàn tỉnh Quảng Ninh và một phần địa bàn của tỉnh Hải Phòng ngày nay) - chức quan đứng đầu coi sóc việc binh của tỉnh này giữa thế kỷ XIX. Trong những năm 1861 - 1865, Tạ Văn Phụng được sự giúp đỡ của các toán phỉ của Trung Quốc và quân đội các nước. Pháp, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha,… đã chiêu tập quân binh nổi dậy chống lại nhà Nguyễn, đưa quân đánh phá các tỉnh Bắc Kỳ, nhất là các tỉnh ven biển, trong đó có tỉnh Quảng Yên. Quân của Tạ Văn Phụng đã gây ra những cuộc đánh giết lớn ở cả vùng biển và trên đất liền Bắc Kỳ, làm cho đời sống nhân dân bị ảnh hưởng nghiêm trọng, an ninh, quốc phòng của đất nước bị đe dọa. Để dập tắt cuộc nổi dậy của Tạ Văn Phụng, triều đình Huế đã điều động, cắt cử nhiều quan lại, tướng lĩnh có tài để đánh dẹp, trong đó có Phó Lãnh binh Phạm Xuân Quang.

Địa bàn tỉnh Quảng Yên lúc đó cũng là địa bàn hoạt động chủ yếu của nhóm giặc Tạ Văn Phụng. Do đó có thể thấy, vai trò của quân binh tỉnh này trong việc đánh dẹp nhóm giặc Tạ Văn Phụng là vô cùng quan trọng. Dưới sự điều khiển, chỉ huy của Phó Lãnh binh Phạm Xuân Quang, quân và dân Quảng Yên đã nhiều lần đụng độ với toán giặc Tạ Văn Phụng và lập được nhiều công tích. Tuy nhiên, trong cuộc tấn công, đánh dẹp nhóm giặc này vào đầu năm 1863, Phó Lãnh binh Phạm Xuân Quang đã không may trúng đạn bị thương mất sau đó.

Sau khi ông mất, thi hài ông đã được quan binh nhà Nguyễn đưa về an táng tại quê nhà, thôn Thanh Kỳ, xã Chí Minh ngày nay. Ông đã được vua Tự Đức ban thụy là Anh Mại. Ở địa phương, dòng họ Phạm Xuân và quan sở tại lúc đó cũng đã xây dựng một nhà thờ ở làng Thanh Kỳ để thờ cúng Phó Lãnh binh Phạm Xuân Quang. Tiếp đó, ghi nhận tinh thần chiến đấu quả cảm và sự hy sinh anh dũng của ông để giữ yên bờ cõi, ổn định đời sống nhân dân, năm 1880 vua Tự Đức đã ban chiếu truy phong cho ông chức Lãnh binh, đưa bài vị của ông vào thờ trong đền Trung nghĩa ở kinh thành Huế. Tuy nhiên, do nhiều biến cố của lịch sử, nhà thờ riêng của Lãnh binh Phạm Xuân Quang tại quê nhà, cũng như là ngôi đền Trung nghĩa ở kinh thành Huế đã không còn nữa. Tại quê hương Thanh Kỳ cũng chỉ còn lại ngôi mộ của Lãnh binh Phạm Xuân Quang. Một số bài thơ về lãnh binh Phạm Xuân Quang được sáng tác và lưu truyền trong đời sống của cộng đồng, thể hiện niềm tự hào, ngưỡng mộ đối với cuộc đời và sự nghiệp của ông.

Xưa thế kỉ XIX

Có người trai của làng

Văn võ song toàn cả

Rồi làm đến bậc quan!

Cụ là Phạm Xuân Quang

Vốn thuộc đời thứ Tám

Phong chức Phó Lãnh binh

Quan hàm Tòng Tam phẩm!

Dưới triều Vua Tự Đức

Ngài lãnh đạo quan quân

Dẹp thổ phỉ phương Bắc

Đem bình yên cho dân!

Trận Bạch Đằng năm ấy

Ngài anh dũng hi sinh

Nay trở về đất Mẹ

Nằm lại chốn địa linh!

Ngài được ban sắc phong

Ban Thụy là Anh Mại

Truy phong chức Lãnh binh

Sử sách ghi công mãi!

Hiện ở Kinh đô Huế

Thờ ngài tại đền thiêng

Nhắc nhớ người " Trung Nghĩa"

Không mưu cầu lợi riêng!

Vườn Cừ nay khói tỏa

Hương trầm thoang thoảng bay

Cháu con ơn người mãi

Khi bình yên hôm nay!

Cùng với chính quyền địa phương, cộng đồng cư dân thôn Thanh Kỳ đã có những đóng góp nhất định trong việc bảo vệ các dấu tích liên quan đến lãnh binh Phạm Xuân Quang. Bên cạnh đó, sự tồn tại của nhân vật Phạm Xuân Quang trong tâm thức dân gian, trong các câu chuyện kể của cộng đồng đã góp phần quan trọng trong việc xây dựng, định hình và trao truyền, bảo lưu những giá trị văn hoá, lịch sử về cuộc đời và sự nghiệp của ông ở vùng đất An Thanh, Tứ Kỳ trong cuộc sống đương đại hiện nay.