Lây-đi Bô-tơn - người Mỹ giản dị

Mỹ Lây-đi Bô-tơn (Lady Borton) đã trở thành thân quen với người Việt Nam chúng ta. Bà là tác giả của các tác phẩm: Tiếp sau nỗi buồn, Cảm nhận kẻ thù, Hồ Chí Minh-Một hành trình; biên dịch các cuốn sách: Điện Biên Phủ-điểm hẹn lịch sử của Đại tướng Võ Nguyên Giáp; Nhật ký Đặng Thùy Trâm; Vừa đi đường vừa kể chuyện của T.Lan ra tiếng Anh; đồng tác giả với nhà văn hóa Hữu Ngọc biên soạn 10 tập bộ sách Văn hóa Việt Nam in song ngữ Anh-Việt.

Chị Lý

Trong căn phòng nhỏ và giản dị của Nhà khách La Thành ở phố Đội Cấn, trụ sở của Tổ chức từ thiện Dự án phát triển nông thôn (Tổ chức Quaker) chi nhánh Việt Nam-nơi cách đây gần 10 năm bà làm giám đốc - Lây-đi Bô-tơn mỉm cười nói với tôi rằng: “Một số nhà báo khi kể về tôi thường viết rằng, Lây-đi Bô-tơn là nhà văn Mỹ đã nhiều lần đến Việt Nam. Đáng lẽ ra phải nói ngược lại mới đúng, bởi từ cuối thập kỷ 80 của thế kỷ trước đến nay, tôi thường xuyên ở Việt Nam, mỗi năm chỉ một vài lần về Mỹ!”.

Vốn là giáo viên dạy Toán, bà vào làm cho Tổ chức Quaker, một tổ chức phi chính phủ, với vai trò điều phối các chương trình cứu trợ cho dân thường cả hai miền Nam, Bắc Việt Nam. Đầu năm 1969, bà đến tỉnh Quảng Ngãi và làm việc ở đó hai năm liền. Dự án của bà nhằm điều trị cho dân thường bị mất chân tay do chiến tranh. Hồi đó, bà được đặt tên Việt là Lý, có thể là dạng rút gọn của từ “Lady”. Về Đồng bằng sông Cửu Long, chị em gọi bà bằng tên thân mật là Út Lý, vì bà là con út trong gia đình.

Những hình ảnh đau thương ở Quảng Ngãi, một trong những mảnh đất khốc liệt nhất của chiến tranh Việt Nam chưa bao giờ phai nhạt trong tâm trí của bà. Bà còn nhớ lần đưa một nhà báo của tờ báo Mỹ Newsweek đến Sơn Mỹ, Sơn Tịnh, Quảng Ngãi, hơn một năm sau khi quân đội Mỹ gây ra vụ thảm sát ở nơi này. Trước chuyến đi hai ngày, ở huyện Nghĩa Hành, tỉnh Quảng Ngãi, lính Mỹ từ trên trực thăng đã ném lựu đạn xuống các thuyền đánh cá nhỏ xem như một mục tiêu huấn luyện chiến đấu, làm chết 59 dân thường. Nhưng phóng viên này đã không quan tâm đến vụ này, mà chỉ chăm chắm vào vụ Sơn Mỹ. Ngay cả bây giờ, bà rất ngạc nhiên khi cả hai phía Việt Nam và Mỹ đều không nhắc đến vụ tàn sát ở Nghĩa Hành.

Vào đầu năm 1975, bà đến miền Bắc Việt Nam từ cuối tháng 3 đến cuối tháng 4, thời kỳ cuối của cuộc chiến tranh Việt Nam. Năm 1980, bà sang Ma-lai-xi-a làm việc cho chương trình cứu trợ người tị nạn Đông Dương. Kể từ đó cho đến nay, bà thường xuyên ở Việt Nam với vai trò Giám đốc chi nhánh của Tổ chức Quaker. Nghỉ hưu đã gần 10 năm, nhưng bà vẫn ở lại Việt Nam, vừa viết sách, nghiên cứu lịch sử, văn hóa Việt Nam, vừa tham gia một tổ chức phi chính phủ của thành phố Hà Nội.

“Tôi rất yêu Việt Nam, rất yêu Hà Nội. Tôi chủ yếu sống ở Hà Nội. Hằng năm vào mùa hè, tôi về Boston (Mỹ) tham gia giảng dạy khoảng vài tuần, rồi thăm gia đình, gặp gỡ các biên tập viên thuộc các nhà xuất bản mà tôi có quan hệ công tác. Rồi trở lại Hà Nội ngay” - bà Lây-đi Bô-tơn nói.

Tôi rất ngạc nhiên khi bà cho hay rằng, buổi sáng bà vẫn ăn cơm bữa tối hôm qua để lại. “Tôi lựa chọn cách sống giản dị - Bà nói tiếp - Dĩ nhiên là tôi thích ăn phở và các món ăn chế biến từ rau. Tôi có được những ý tưởng hay nhất khi đạp xe trên phố Hà Nội. Đôi khi tôi nói chuyện với những cậu bé hay những người có tuổi đi xe đạp cùng chiều với mình. Cuộc sống thật thú vị. Hôm nay, tôi vừa đạp xe đạp thăm nhà văn hóa Hữu Ngọc, rồi về gặp đồng nghiệp của tôi, Hoài Phương. Chúng tôi quen biết nhau đã gần 40 năm. Tôi thường tự nhủ: Quả là tuyệt vời khi có những người bạn thân thiết như trong một gia đình, lại là đồng môn như thế sau biết bao thử thách của thời gian.

Bây giờ bà Lây-đi Bô-tơn không làm cho Quaker nữa, nên visa của bà chỉ có thời hạn 3 tháng. Sau 3 tháng ở Hà Nội, bà buộc phải rời Việt Nam sang một nước khác, như các nước Đông Nam Á chẳng hạn, rồi lại trở về. Khó khăn chồng chất khó khăn, bà cũng đã bước sang tuổi 75. Nhưng tình yêu Hà Nội, tình yêu Việt Nam, niềm kính trọng Chủ tịch Hồ Chí Minh đã níu giữ bà ở lại để viết, nghiên cứu mảnh đất và con người thiên tài này.

Tình cảm sâu đậm với Chủ tịch Hồ Chí Minh

“Khi đến Việt Nam năm 1969, sự quan tâm của tôi luôn hướng đến dân thường, không chú ý đến các “bên” tham chiến. Đối với tôi, mọi người đều là nhân loại, tất cả người Việt Nam là người Việt. Tôi sống ở Quảng Ngãi, có cả bên Giải phóng và phe đi theo chính quyền Sài Gòn. Tôi lấy làm lạ là, có nhiều người ghét chế độ Cộng sản, nhưng cũng rất buồn khi Hồ Chí Minh qua đời. Họ nói với tôi rằng, suốt đời mình, vị Chủ tịch đã quên mình cống hiến cho nhân dân. Tôi đã quan tâm đến Chủ tịch từ ngày đó.

Nhưng tôi bắt đầu nghiên cứu sâu về Hồ Chí Minh từ năm 1995, sau khi hoàn thành cuốn “Tiếp sau nỗi buồn”. Với sự giúp đỡ của bạn bè ở Việt Nam và một số nước khác, tôi đã viết cuốn sách tiểu sử về lãnh tụ Hồ Chí Minh, nhan đề “Hồ Chí Minh-Một hành trình”, NXB Thế giới đã xuất bản năm 2013 bằng tiếng Việt và tiếng Anh, với nhiều thông tin chưa được công bố. Viết cuốn sách này ngoài sự kính trọng, yêu mến Hồ Chí Minh, còn vì tôi luôn áy náy về những thông tin thiếu chính xác bằng tiếng Anh của một số tác giả khi viết về Người. Tôi đã tập hợp thêm chi tiết, tìm hiểu kỹ và sâu hơn vấn đề, rồi những ý tưởng mới xuất hiện. Nhờ đó, nội dung cuốn sách ngày càng trở nên phong phú”.

“Không có Lây-đi Bô-tơn thì không có chương 2 trong cuốn “Vụ án Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Công” do chúng tôi kết hợp với NXB Chính trị Quốc gia-Sự thật xuất bản năm 2004”-bà Nguyễn Thị Tình, nguyên Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh khẳng định.

“Hồi chưa nghỉ hưu, tôi có lợi thế hơn đồng nghiệp Việt Nam là thường xuyên được đi công tác các nước khác. Mỗi lần như thế, tôi thường “lợi dụng” thời gian đến các kho lưu trữ để tìm tài liệu liên quan đến Hồ Chí Minh” - Lây-đi Bô-tơn cười tự hào.

Bà kể, trong chuyến sang nước Anh công tác, để có tài liệu về Luật sư Lô-dơ-bai (Loseby) và vụ án Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Công, bà đã tới Lưu trữ Quốc gia Anh ở Luân Đôn tra cứu 3 ngày, nhưng không tìm được điều gì. Trước khi ra sân bay về nước, bà ngồi “chơi” với mục tìm kiếm trên chiếc máy tích trữ các thư mục của Lưu trữ Quốc gia Anh. Một cách cầu âu, bà đánh chữ “Nguyen Ai Quoc”. Sau hai tiếng “póp, póp”, điều thần kỳ xảy ra: Máy tính xuất hiện hai tệp “Vụ bắt giữ Nguyễn Ái Quốc”, một được lưu trữ vào năm 1931, tệp còn lại lưu trữ năm 1932. Hóa ra trước đó bà đã tìm kiếm bằng những từ khóa không thích hợp, những từ Việt mà ở nước ngoài không dùng như Tống Văn Sơ hoặc Nguyễn Ái Quốc…

Các thông tin trong hai tệp được lưu trữ dưới dạng micrô phim. Bà “kéo” được hai cuộn phim đó từ ô phích đựng phim, in chúng ra với 250 trang tài liệu, rồi chạy nước rút ra sân bay.

“Vụ án nào cũng có hai bên - Bà Lây-đi Bô-tơn nói - Việt Nam từ lâu đã biết bên “bị” là Hồ Chí Minh, thông qua cuốn “Vừa đi đường vừa kể chuyện”, cũng như qua chuyến thăm Việt Nam của Luật sư Lô-dơ-bai năm 1960. Còn 2 cuộn micrô nói trên mở đường đến bên “nguyên” của vụ án, bên chống lại Hồ Chí Minh. Đó là thực dân Anh và Pháp.

Cả thảy, tôi đã dành 5 năm để nghiên cứu Vụ án Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Công trong các chuyến đi công tác tại Pháp, Anh, Hồng Công, Nhật và cả ở Hoa Kỳ. Các đồng nghiệp tại Bảo tàng Hồ Chí Minh đã đưa tư liệu cả hai phía vào biên soạn cuốn sách rất ấn tượng. Tuy nhiên, chúng tôi vẫn chưa ngừng công việc tìm kiếm sử liệu liên quan đến Hồ Chí Minh. Chẳng hạn, gần đây thôi, tôi mới tìm được tấm ảnh của Phran-xít Giên-kin (Francis Jenkin), vị trạng sư bào chữa đã biện hộ cho Nguyễn Ái Quốc ở Tòa án Tối cao Hồng Công. Một bức ảnh rất quý!”.

Đã 75 tuổi, nữ văn sĩ giản dị người Mỹ vẫn mải mốt say sưa tìm hiểu, nghiên cứu về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bởi như bà đã từng nói, thiên tài thường bộc lộ trong một mặt cụ thể. Nhưng với Hồ Chí Minh, sự lỗi lạc của Người vượt ra khỏi khuôn khổ của một lĩnh vực nhất định. Người có khả năng đọc, nói và viết nhiều thứ tiếng, có khả năng làm thơ cả những thể loại khó về niêm luật, đồng thời biểu đạt những ý tưởng phức tạp bằng những mệnh đề đơn giản để người bình thường có thể hiểu được. Hồ Chí Minh có kiến thức sâu về chiến lược quân sự và đường lối ngoại giao, có trí nhớ tuyệt vời về những ai đã từng gặp trong đời, không phụ thuộc vào địa vị xã hội của họ. Người tinh thông về công tác vận động quần chúng, có khả năng tập hợp những người yêu nước có chuyên môn và óc sáng tạo…

- Những phẩm chất của Người, mỗi chúng ta đều có thể bổ sung vào - Bà nói.