LÊ BÁ ĐẢNG – KHI NỖI NHỚ QUÊ HƯƠNG HÓA THÀNH NHỮNG BỨC TRANH

LÊ BÁ ĐẢNG – KHI NỖI NHỚ QUÊ HƯƠNG HÓA THÀNH NHỮNG BỨC TRANH

Có những người đi qua thời hoa lửa bằng tiếng súng, có những người bằng những chuyến xe, chuyến ghe, những trang nhật ký hay những ca khúc. Và cũng có người đi qua chiến tranh bằng màu sắc, đường nét và ký ức. Lê Bá Đảng là một trường hợp như thế. Sinh năm 1921 tại làng Bích La Đông, huyện Triệu Phong, Quảng Trị, ông sang Pháp từ năm 1939 và sống phần lớn cuộc đời ở châu Âu. Thế nhưng càng đi xa, quê hương lại càng trở thành một phần không thể tách rời trong thế giới nghệ thuật của ông. Năm 2026, thành phố Huế tổ chức kỷ niệm 105 năm ngày sinh Lê Bá Đảng và ghi nhận ông là một trong những gương mặt tiêu biểu của mỹ thuật Việt Nam hiện đại; dù phần lớn cuộc đời sống và sáng tác ở nước ngoài, ông vẫn hướng về Việt Nam và đặc biệt dành nhiều tình cảm cho Huế.

Những năm đầu ở Pháp, Lê Bá Đảng phải đối mặt với một cuộc sống hoàn toàn khác quê nhà. Ông từng làm nhiều công việc để mưu sinh và theo học nghệ thuật. Chiến tranh thế giới thứ hai cũng đưa cuộc đời ông vào một hoàn cảnh khắc nghiệt: ông bị bắt và đưa sang Đức lao động cưỡng bức trong chiến tranh. Sau khi chiến tranh kết thúc, ông trở lại Pháp và tiếp tục con đường nghệ thuật. Những năm 1950, ông đã tổ chức nhiều triển lãm tại Pháp; về sau tác phẩm của ông được giới thiệu ở nhiều quốc gia châu Âu, châu Á và Mỹ.

Nhưng điều đặc biệt ở Lê Bá Đảng không chỉ nằm ở việc ông trở thành một nghệ sĩ được biết đến ở nước ngoài. Điều đáng chú ý hơn là ông không để khoảng cách địa lý làm đứt mạch với quê hương. Trong những năm chiến tranh Việt Nam, ông sáng tác nhiều tác phẩm mang dấu ấn của chiến tranh, quê hương và con người Việt Nam. Những hình ảnh về núi rừng, đường hành quân, con người giữa thiên nhiên khắc nghiệt không chỉ là một đề tài nghệ thuật. Đó còn là cách một người Việt Nam đang sống cách quê nhà hàng nghìn cây số ghi lại những gì đang diễn ra trong tâm thức mình.

Đặc biệt, đầu những năm 1970, Lê Bá Đảng thực hiện loạt tác phẩm “Phong cảnh bất khuất”, trong đó có những tác phẩm về Đường mòn Hồ Chí Minh. Năm 2011, ông trao tặng cho Bảo tàng Lịch sử Quốc gia 18 tác phẩm, trong đó có 9 tác phẩm thuộc loạt tranh Đường mòn Hồ Chí Minh. Theo tư liệu của Bảo tàng, những tác phẩm này được ông sáng tác trong giai đoạn cuộc kháng chiến chống Mỹ đang diễn ra ác liệt.

Đường Trường Sơn trong nghệ thuật của Lê Bá Đảng không đơn giản là một con đường trên bản đồ. Nó trở thành một không gian của núi rừng, con người và sự chịu đựng. Những đường nét mạnh, những mảng hình đan xen và cách ông xử lý không gian khiến cảnh vật nhiều khi không còn giống một bức phong cảnh thông thường. Núi có thể trở thành những khối hình, đường đi có thể hòa vào thân người, con người có thể gần như tan vào thiên nhiên. Chính cách tạo hình ấy khiến chiến tranh trong tác phẩm của ông không chỉ được nhìn bằng mắt mà còn được cảm nhận như một trạng thái của ký ức.

Có lẽ bởi Lê Bá Đảng không đứng giữa chiến trường để ghi chép trực tiếp từng trận đánh, nên góc nhìn của ông mang một khoảng cách rất riêng. Đó là góc nhìn của một người ở xa nhưng luôn dõi về quê hương. Ông không chỉ muốn kể lại một sự kiện quân sự; ông tìm cách chuyển ký ức về đất nước thành ngôn ngữ hội họa. Trong trường hợp ấy, nghệ thuật trở thành một cách lưu giữ những điều mà thời gian có thể làm phai mờ.

Điều thú vị là sau chiến tranh, mối quan hệ giữa Lê Bá Đảng và Huế ngày càng trở nên sâu sắc. Ông nhiều lần triển lãm tại Huế và trao tặng nhiều tác phẩm cho quê hương. Trung tâm Nghệ thuật Lê Bá Đảng tại Huế hiện lưu giữ hơn 400 tác phẩm với nhiều chất liệu và chủ đề khác nhau. Thành phố Huế xem đây là một trong những địa chỉ văn hóa, nghệ thuật quan trọng để công chúng tìm hiểu về cuộc đời và sáng tác của ông.

Nhìn lại hành trình ấy, có một điều rất đẹp: Lê Bá Đảng đi rất xa để rồi dành phần lớn đời mình tìm cách trở về bằng nghệ thuật. Ông không trở về chỉ bằng những chuyến đi. Ông trở về bằng tranh, bằng ký ức, bằng những hình ảnh về đất nước được tạo ra trên đất Pháp rồi cuối cùng lại hiện diện ở Việt Nam. Những tác phẩm về Đường Trường Sơn vì thế có một tầng nghĩa đặc biệt: chúng được vẽ bởi một người ở bên kia đại dương nhưng trong tâm tưởng vẫn hướng về một đất nước đang trải qua chiến tranh.

Lê Bá Đảng qua đời năm 2014, để lại một di sản nghệ thuật trải dài qua nhiều giai đoạn và nhiều quốc gia. Nhưng với Huế và Việt Nam, giá trị của ông không chỉ nằm ở danh tiếng của một họa sĩ hoạt động quốc tế. Nó còn nằm ở câu chuyện về một người Việt Nam giữ quê hương trong mình dù đã sống phần lớn cuộc đời ở xa quê. Năm 2026, Huế tổ chức kỷ niệm 105 năm ngày sinh ông, tiếp tục giới thiệu những tác phẩm và giá trị nghệ thuật mà ông để lại.

Thời hoa lửa vì thế không chỉ được lưu giữ trong những nghĩa trang, những chiến trường hay những trang sử. Nó còn nằm trong những bức tranh, những bản nhạc, những trang văn được tạo ra bởi những người đã chứng kiến hoặc mang theo ký ức về chiến tranh. Với Lê Bá Đảng, một con đường xuyên qua núi rừng Việt Nam đã đi vào hội họa; một quê hương ở rất xa đã trở thành nguồn cảm hứng suốt đời. Và có lẽ đó là một cách khác để một người giữ quê hương bên mình: không phải bằng khoảng cách, mà bằng nghệ thuật.