Lê Bật Tứ – Vị Hoàng giáp tài danh, một đời lo việc nước, việc dân

Trong lịch sử Việt Nam thời Lê Trung Hưng, có những nhà khoa bảng không chỉ nổi bật bởi con đường đèn sách mà còn để lại dấu ấn trên chính trường, quân sự và ngoại giao. Lê Bật Tứ – Hoàng giáp là một nhân vật như vậy. Xuất thân từ vùng đất Cổ Định, xứ Thanh, ông nổi tiếng là người học rộng, tài cao, có bản lĩnh chính trị và nhiều lần dâng kế sách nhằm chấn chỉnh chính sự, bảo vệ cuộc sống của nhân dân. Từ một người đỗ đại khoa, Lê Bật Tứ từng bước trở thành đại thần, giữ chức Thượng thư Bộ Binh, Thiếu bảo, được truy tặng Thái bảo, Diễn Quận công sau khi qua đời.

Sinh ra trong dòng họ khoa bảng

Lê Bật Tứ sinh tại Cổ Định, vùng đất nay thuộc thị trấn Nưa, huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Ông sinh trưởng trong một dòng họ có truyền thống khoa bảng lâu đời. Theo tư liệu của Viện Nghiên cứu Hán Nôm, dòng họ Lê Bật có nhiều thế hệ đỗ đạt và làm quan dưới các triều đại trước đó.

Tuy sinh ra trong một gia đình có truyền thống học hành, tuổi thơ của Lê Bật Tứ lại không hoàn toàn thuận lợi. Ông mồ côi cha mẹ từ khi còn nhỏ. Nhưng nghịch cảnh không khiến người thanh niên ấy từ bỏ con đường học vấn.

Ông miệt mài đèn sách, lần lượt tham dự các kỳ thi và cuối cùng bước lên bảng vàng.

Năm 1598, dưới triều vua Lê Thế Tông, Lê Bật Tứ dự khoa thi Mậu Tuất và đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân, tức Hoàng giáp. Ông là một trong năm người đỗ Tiến sĩ của khoa thi này.

Từ đây, con đường quan trường của người con đất Cổ Định chính thức mở ra.

Từ bảng vàng đến chốn quan trường

Sau khi đỗ đại khoa, Lê Bật Tứ lần lượt được giao nhiều chức vụ trong triều đình.

Ông từng làm việc tại Hàn lâm viện, rồi đảm nhiệm các chức vụ liên quan đến khảo tuyển nhân tài và giám sát quan lại. Trong thời gian làm quan, ông được đánh giá là người có năng lực, cẩn trọng và có tư duy về việc trị nước.

Không chỉ giỏi văn chương, Lê Bật Tứ còn được biết đến là người có khả năng xử lý công việc chính trị và quân sự.

Khi đất nước xuất hiện những biến động, ông nhiều lần đưa ra kế sách với mong muốn ổn định xã tắc. Ông cũng từng được giao những trọng trách quan trọng trong triều đình, từng bước tiến tới những vị trí cao hơn.

Đáng chú ý, năm 1604, ông được thăng làm Đô Ngự sử. Hai năm sau, ông được cử làm Chánh sứ sang nhà Minh, thực hiện nhiệm vụ ngoại giao quan trọng.

Nhà ngoại giao tài ba trên đất khách

Chuyến đi sứ nhà Minh năm 1606 là một dấu ấn đáng nhớ trong cuộc đời Lê Bật Tứ.

Đối với một vị quan Đại Việt, đi sứ khi ấy không chỉ đơn thuần là thực hiện nghi lễ ngoại giao. Đó còn là dịp thể hiện vị thế, bản lĩnh và trí tuệ của quốc gia trước triều đình phương Bắc.

Lê Bật Tứ được đánh giá là người có tài ngoại giao, hùng biện và mưu lược. Ông hoàn thành nhiệm vụ được giao và sau khi trở về nước năm 1608, tiếp tục được triều đình trọng dụng, giữ chức Tả Thị lang.

Từ một nhà khoa bảng, ông đã chứng minh năng lực ở cả lĩnh vực chính trị và ngoại giao.

Vị quan nhiều lần dâng kế sách vì đất nước

Điều khiến hậu thế nhớ đến Lê Bật Tứ không chỉ là những chức vụ cao mà ông từng đảm nhiệm.

Đó còn là những lần ông thẳng thắn dâng khải, điều trần với chúa Trịnh, đưa ra những đề xuất liên quan trực tiếp đến việc trị quốc.

Đầu năm 1610, ông dâng khải lên chúa Trịnh Tùng, đề nghị hai vấn đề lớn: xác định ngôi thế tử và sắp xếp việc nắm giữ binh quyền để củng cố lòng dân; đồng thời xử lý tình trạng các cường phiên, nhằm thống nhất chế độ và tăng cường quyền lực trung ương.

Những đề xuất ấy cho thấy Lê Bật Tứ không chỉ quan tâm đến công danh cá nhân mà còn suy nghĩ về những vấn đề căn bản của quốc gia.

Dù chúa Trịnh Tùng đánh giá cao những lời can gián ấy, không phải đề xuất nào cũng được thực hiện.

Nhưng Lê Bật Tứ không vì thế mà im lặng.

Sáu điều điều trần, sáu mối lo cho dân

Năm 1618, Lê Bật Tứ tiếp tục dâng một bản điều trần gồm sáu vấn đề.

Đó là:

• Sửa sang đức chính để củng cố nền trị nước;

Những điều Lê Bật Tứ đề xuất cách đây hơn bốn thế kỷ vẫn khiến hậu thế chú ý bởi trọng tâm của chúng không chỉ nằm ở việc củng cố triều đình mà còn hướng đến đời sống của người dân.

Ông nhìn thấy rằng muốn đất nước ổn định thì trước hết phải làm cho dân được yên, giảm gánh nặng sưu thuế, hạn chế sự nhũng nhiễu của quan lại địa phương và xây dựng một nền quân chính đủ sức bảo vệ quốc gia.

Chính tư tưởng ấy khiến ông được đánh giá là một vị quan có tinh thần lo nước, thương dân.

Từ Thượng thư Bộ Binh đến đại thần triều Lê

Năm 1619, khi vua Lê Thần Tông lên ngôi, Lê Bật Tứ tiếp tục được trọng dụng và thăng đến chức Thượng thư Bộ Binh. Sau đó ông còn tham gia phủ Chúa Trịnh với chức Tham tụng, rồi được thăng Thiếu phó.

Con đường quan trường của ông cho thấy một sự nghiệp hiếm có: từ một nhà khoa bảng, ông từng bước đảm nhiệm những vị trí quan trọng cả về hành chính, ngoại giao lẫn quân sự.

Không chỉ được tin dùng trong triều, ông còn được đánh giá cao bởi khả năng mưu lược và xử lý việc nước.

Các tư liệu về Lê Bật Tứ cho biết ông từng tham gia những công việc liên quan đến quân sự, góp phần giữ yên tình hình và bảo vệ đất nước trong bối cảnh triều Lê Trung Hưng còn nhiều biến động.

Một nhà khoa bảng mang tư tưởng canh tân

Điểm đáng chú ý trong sự nghiệp Lê Bật Tứ là ông không chỉ làm quan theo lối tuân thủ khuôn phép.

Qua những bản điều trần, có thể thấy ông quan tâm đến việc chấn chỉnh bộ máy cai trị, giảm gánh nặng cho dân, tiết kiệm của cải và củng cố quốc phòng.

Những đề xuất ấy phản ánh tư duy của một vị quan muốn nhìn rộng hơn khỏi phạm vi công việc trước mắt.

Ông hiểu rằng sức mạnh của quốc gia không chỉ nằm ở quân đội mà còn nằm ở lòng dân và sự ổn định của đời sống xã hội.

Có lẽ vì vậy mà những lời điều trần của Lê Bật Tứ đến nay vẫn được các nhà nghiên cứu nhắc lại như một biểu hiện đáng chú ý của tư tưởng trị quốc thời Lê Trung Hưng.

Người để lại dấu ấn trên quê hương Cổ Định

Lê Bật Tứ qua đời năm 1627, hưởng khoảng 60 tuổi, sau gần ba thập niên làm quan.

Sau khi mất, ông được triều đình truy tặng Thái bảo, tước Diễn Quận công, thụy Hòa Nghĩa.

Tại quê hương Cổ Định, nhân dân và hậu thế lập đền thờ Hoàng giáp Lê Bật Tứ để tưởng nhớ vị danh thần của quê hương. Di tích này trở thành nơi lưu giữ những dấu tích về cuộc đời và sự nghiệp của ông.

Đặc biệt, văn bia tại đền thờ ghi lại hành trạng của Lê Bật Tứ là nguồn tư liệu quan trọng giúp hậu thế hiểu thêm về thân thế, dòng họ và sự nghiệp của vị Hoàng giáp. Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã giới thiệu và nghiên cứu văn bia này trong một công trình đăng trên Tạp chí Hán Nôm.

Hoàng giáp Lê Bật Tứ – một đời không quên trách nhiệm với non sông

Lê Bật Tứ thuộc về một thời đại đã cách chúng ta hơn bốn thế kỷ. Nhưng nhìn lại cuộc đời ông, vẫn có những điều khiến hậu thế đáng suy ngẫm.

Đó là một người mồ côi từ nhỏ nhưng không khuất phục trước nghịch cảnh, quyết tâm học hành và đỗ đại khoa.

Đó là một vị quan đi sứ phương Bắc, đảm nhiệm những trọng trách lớn của triều đình.

Và hơn hết, đó là một nhà chính trị nhiều lần lên tiếng về những vấn đề của đất nước, từ việc củng cố quân đội, chấn chỉnh chính quyền đến giảm sưu dịch và bảo vệ cuộc sống của nhân dân.

Lê Bật Tứ – Hoàng giáp đất Cổ Định – đã đi qua cuộc đời bằng con đường của một nhà khoa bảng nhưng để lại dấu ấn vượt xa một bảng vàng. Sự nghiệp của ông là sự kết hợp giữa học vấn, bản lĩnh chính trị, tài ngoại giao và tinh thần trách nhiệm với quốc gia.

Hơn bốn thế kỷ sau ngày ông qua đời, tên tuổi Lê Bật Tứ vẫn được nhắc đến tại quê hương xứ Thanh như một danh nhân tiêu biểu của vùng đất khoa bảng. Những lời ông từng dâng lên triều đình về việc yên dân, trọng dân, sửa sang quân chính và giữ gìn đất nước vẫn còn là những dấu ấn đáng trân trọng trong lịch sử tư tưởng trị quốc của người Việt.