Lê Chân - Người mở đất An Biên và góp sức dưới cờ Hai Bà Trưng
Theo thần tích còn lưu giữ tại Đền Nghè, Lê Chân sinh tại vùng An Biên, thuộc huyện Đông Triều, phủ Kinh Môn, xứ Hải Dương xưa. Cha bà là Lê Đạo, một thầy thuốc nổi tiếng nhân từ, thường giúp đỡ người nghèo; mẹ là Trần Thị Châu, người phụ nữ hiền hậu. Từ nhỏ, Lê Chân đã được nuôi dưỡng trong một gia đình coi trọng đạo nghĩa. Đến tuổi trưởng thành, bà nổi tiếng không chỉ bởi dung mạo mà còn bởi phẩm hạnh và sự cứng cỏi. Cuộc đời bà bước sang một hướng khác khi viên Thái thú Tô Định muốn ép bà làm tì thiếp. Lê Chân kiên quyết từ chối và rời quê. Sau đó, Tô Định tìm cách hãm hại cha mẹ bà. Mang trong lòng mối thù nhà và nợ nước, Lê Chân tìm học binh thư, rèn luyện võ nghệ và tập hợp những người cùng chí hướng.
Rời quê cũ, Lê Chân tìm đến vùng đất ven sông Cấm, thuộc Hải Phòng ngày nay. Nhận thấy nơi đây có đất đai màu mỡ, sông ngòi thuận lợi và địa thế có thể vừa phát triển sản xuất vừa xây dựng căn cứ, bà quyết định ở lại lập trang ấp. Bà cho người trở về quê cũ đón gia quyến và những người thân tín đến khai phá vùng đất mới, đồng thời đặt tên nơi đây là An Biên để ghi nhớ quê hương. Dưới sự tổ chức của bà, một vùng đất vốn còn hoang sơ dần trở nên đông đúc, có hoạt động sản xuất và buôn bán. Nhiều nam nữ thanh niên từ các vùng Đông Triều, Kinh Môn, Thủy Nguyên tìm đến hội tụ dưới cờ của bà. Lê Chân cũng liên kết với các hào kiệt ở nhiều nơi, xây dựng lực lượng và tổ chức huấn luyện để bảo vệ vùng đất mới.
Sự lớn mạnh của An Biên khiến chính quyền đô hộ chú ý. Khi quân của Tô Định tìm cách bao vây, lực lượng của Lê Chân đã phát hiện và chủ động chống trả. Theo bài viết của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, tài cầm quân của bà khiến quân Hán khiếp sợ và gọi bà bằng biệt danh “Cá Kình biển Đông”. Nhưng dấu ấn của Lê Chân không chỉ nằm ở khả năng tổ chức lực lượng. Bà còn biết dựa vào đặc điểm địa hình và đời sống của cư dân miền biển để xây dựng một cộng đồng ngày càng vững mạnh. Từ một nơi lập ấp, An Biên dần trở thành địa bàn có dân cư đông đúc, sản xuất phát triển và có khả năng hỗ trợ cho cuộc đấu tranh chống chính quyền đô hộ.
Mùa xuân năm 40, khi Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa, Lê Chân đưa toàn bộ lực lượng của mình gia nhập nghĩa quân. Bà cùng các nữ tướng khác tham gia cuộc khởi nghĩa chống chính quyền Đông Hán. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Lê Chân và Thánh Thiên được giao làm tướng tiên phong. Nghĩa quân nhanh chóng giành được nhiều thắng lợi, chính quyền đô hộ tại các quận, huyện lần lượt tan rã. Sau khi cuộc khởi nghĩa thắng lợi, Trưng Trắc lên ngôi, hiệu là Trưng Vương, và xét công ban thưởng cho các tướng sĩ. Lê Chân được phong Thánh Chân công chúa, giữ chức Chưởng quản binh quyền và trấn giữ vùng duyên hải Đông Bắc.
Ở cương vị mới, Lê Chân tiếp tục thể hiện khả năng tổ chức và sự gắn bó với người dân. Bà cho tuyển thêm dân binh, mở nơi luyện tập, đồng thời chú trọng phát triển sản xuất, trồng trọt, chăn nuôi và đánh bắt thủy sản. Việc xây dựng thôn xóm, phát triển kinh tế và giữ gìn an ninh vùng biển được tiến hành song song. Theo cách kể trong nguồn tư liệu, đó không chỉ là công việc của một vị tướng giữ biên cương mà còn là quá trình xây dựng một vùng đất ổn định sau khi giành lại quyền tự chủ. Chính sự kết hợp giữa bảo vệ đất nước và chăm lo đời sống cư dân đã giúp Lê Chân củng cố được vị thế của mình ở vùng duyên hải Đông Bắc.
Ba năm sau, nhà Đông Hán lại đưa quân sang đàn áp cuộc khởi nghĩa. Lê Chân tiếp tục cùng Hai Bà Trưng và các tướng lĩnh chống quân xâm lược. Khi lực lượng khởi nghĩa dần suy yếu, bà rút quân về Lạt Sơn, một vùng núi hiểm trở để xây dựng căn cứ và chờ thời cơ phản công. Tại đây, bà tiếp tục tập hợp lực lượng, chiêu mộ người dân địa phương và tổ chức phòng thủ. Tuy nhiên, trước sức mạnh của quân Đông Hán, lực lượng của Lê Chân ngày càng gặp nhiều khó khăn. Theo thần tích, bà hy sinh tại Lạt Sơn vào ngày 25 tháng Chạp năm 43. Sau khi bà mất, người dân An Biên lập đền thờ để tưởng nhớ vị nữ tướng.
Hình ảnh Lê Chân được lưu truyền qua nhiều thế hệ không chỉ gắn với cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng mà còn với câu chuyện khai phá vùng đất An Biên. Từ một người phụ nữ phải rời quê vì biến cố gia đình, bà đã tập hợp những người cùng chí hướng, gây dựng một vùng đất mới, rồi đưa lực lượng của mình hòa vào cuộc khởi nghĩa do Hai Bà Trưng lãnh đạo. Sau khi đất nước giành lại quyền tự chủ, bà tiếp tục giữ vùng duyên hải và chăm lo xây dựng cuộc sống của cư dân. Những dấu tích thờ phụng Lê Chân tại Hải Phòng và nhiều địa phương khác cho thấy ký ức về bà đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa lịch sử của vùng đất này.
Cuộc đời Lê Chân, dù được truyền lại qua cả tư liệu lịch sử và thần tích, vẫn nổi bật bởi hình ảnh một người phụ nữ có ý chí mạnh mẽ và khả năng tổ chức đáng chú ý. Bà không chỉ cầm quân trong những năm tháng đất nước chống lại ách đô hộ mà còn biết khai phá đất đai, tập hợp dân cư và xây dựng một cộng đồng có sức sống. Từ An Biên đến chiến trường Lạt Sơn, tên tuổi Lê Chân gắn với một chặng đường đặc biệt của lịch sử đầu Công nguyên, đồng thời góp phần làm nên hình ảnh những nữ tướng đã cùng Hai Bà Trưng viết nên một trang sử tiêu biểu về vai trò của phụ nữ Việt Nam trong buổi đầu đấu tranh giành lại quyền tự chủ.
