Lê Đình Dương

Ông học tại trường Pháp–Việt Hội An, sau đó lên Quốc Học Huế, và tiếp tục học tại Cao đẳng Y khoa Đông Dương ở Hà Nội. Ở mỗi môi trường học tập, Lê Đình Dương đều nổi bật về trí tuệ và đức độ. Tư tưởng yêu nước và chí hướng cách mạng được hình thành sớm, chịu ảnh hưởng của gia đình, các cuộc dân biến ở Quảng Nam và phong trào Duy Tân Nhật Bản, đồng thời được bồi đắp thêm từ tư tưởng Tam Dân Chủ nghĩa của Trung Hoa. Khi còn là sinh viên, ông đã âm thầm tham gia Việt Nam Quang Phục Hội, tổ chức tiền thân của Việt Nam Quốc Dân Đảng, nuôi chí lớn để góp phần giải phóng dân tộc, bảo vệ danh dự Tổ quốc. Năm 1915, Lê Đình Dương tốt nghiệp Á khoa khóa đầu tiên của Cao đẳng Y khoa Đông Dương. Cùng khóa có Lê Văn Kỷ, tiến sĩ Hán học, người Nghệ An, đậu Thủ khoa. Sau khi ra trường, ông được bổ nhiệm làm Y sĩ chuyên ngành nhãn khoa tại bệnh viện Hội An. Ông nổi tiếng tận tụy với bệnh nhân, nhất là người nghèo, được sĩ phu và dân chúng kính trọng nhờ tính tình thuần hậu, bình dân và giàu lòng nhân ái. Tuy vậy, bên cạnh công việc y tế, ông vẫn âm thầm tham gia phong trào cách mạng, với mục tiêu khôi phục chủ quyền dân tộc nhân cơ hội Thế chiến I, khi Pháp và Đức đang lao vào xung đột. Trong phong trào Duy Tân, Lê Đình Dương giữ vai trò Nam Ngãi Tổng Trấn kiêm cố vấn đặc trách ngoại giao, trực tiếp liên lạc giữa trung ương và địa phương, mật kiến vua Duy Tân nhận chỉ thị, phối hợp hoạch định chương trình hành động và huy động lực lượng. Ông còn vận động, tập luyện khoảng 2.000 lính mộ ở Đà Nẵng – những quân lính Việt Nam được Pháp tuyển mộ – chuẩn bị chiến đấu khi khởi nghĩa nổ ra. Công việc của ông vừa bí mật vừa nguy hiểm, nhưng thể hiện tầm nhìn, đạo đức và tinh thần trách nhiệm cao đối với sự nghiệp cách mạng. Kế hoạch khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 bị bại lộ do sự phản bội của một số nội phản và mật báo. Ngày 3–4/5/1916, vua Duy Tân cùng các lãnh tụ Trần Cao Vân, Thái Phiên, Tôn Thất Đề, Nguyễn Quang Siêu rời hoàng thành, nhưng ngay lập tức bị quân Pháp truy bắt. Nhiều lãnh tụ bị xử chém công khai, khiến phong trào tan rã. Lê Đình Dương bị bắt tại Hội An, giam tại Vĩnh Điện, và sau đó giải ra Huế để xét xử. Dù đối diện án tử, ông vẫn thẳng thắn nhận toàn bộ trách nhiệm và đề nghị chỉ xử mình để bảo vệ đồng chí, đồng thời thể hiện khí phách của một người yêu nước. Khi Khâm sứ Charles hỏi: “Tại sao anh lại phản bội nước Pháp – nước đã nuôi anh ăn học?”, ông đáp: “Người Pháp còn tiếc hai tỉnh Alsace và Lorraine về tay người Đức, huống chi chúng tôi mất cả nước. Chúng tôi không thể cúi đầu. Quyền lợi và danh dự Tổ quốc phải đặt lên trên hết mọi sự.” Lời đáp này khiến Khâm sứ Charles xúc động và giảm án tử hình xuống thành 20 năm khổ sai biệt xứ. Ông bị đày đến Khánh Hòa, sau đó đi Ban Mê Thuột – vùng núi rừng hoang vu, nơi tù nhân phải khai khẩn đất đai, chịu sốt rét, kiết lỵ, cùng sự áp bức tàn bạo từ cường quyền thực dân Pháp. Dù sống trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt, Lê Đình Dương vẫn tận tâm cứu chữa tù nhân, dân bản địa, đồng thời trở thành đại diện bảo vệ quyền lợi cho tù nhân khổ sai trước công sứ Pháp. Sự tận tụy và nhân đạo của ông được nhiều người Kinh và Thượng kính trọng, tạo nên tình cảm gắn bó sâu sắc giữa ông và cộng đồng nơi đây. Sức khỏe suy kiệt do lao dịch và điều kiện sống khắc nghiệt, năm 1919, Lê Đình Dương tự sát bằng Cyanure de Mercure tại Ban Mê Thuột để giải thoát bản thân, hưởng dương 25 tuổi, để lại người vợ trẻ Hoàng Thị Tuất (Diệu Mãn) và một con gái. Dù tuổi đời ngắn ngủi, ông để lại hình ảnh một trí thức tân học, người thầy thuốc giàu lòng nhân ái và chiến sĩ cách mạng dũng cảm, luôn đặt danh dự và độc lập dân tộc lên trên tất cả. Tên tuổi ông, cùng với các nhà cách mạng phong trào Duy Tân khác, được vinh danh qua các địa danh như Liên xã Chương Dương ở Quảng Nam, các đường phố tại Huế và Quảng Nam, cũng như Viện Nhãn Khoa Lê Đình Dương. Ông là biểu tượng của thế hệ thanh niên trí thức đầu thế kỷ XX, tấm gương về tinh thần sống vì lý tưởng, lòng dũng cảm và sự hy sinh cho Tổ quốc – những giá trị vẫn còn nguyên sức sống đến ngày nay.