Lê Đình Thám – từ người thầy thuốc đến sứ giả hòa bình

Lê Đình Thám sinh năm 1897 tại làng Đô Mỹ, còn gọi là Phú Mỹ, thuộc huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Ông có tự là Châu Hải, pháp danh Tâm Minh. Xuất thân trong một gia đình nhà nho yêu nước, ông là em ruột của chí sĩ, bác sĩ Lê Đình Dương – người từng tham gia cuộc vận động khởi nghĩa chống thực dân Pháp ở Trung Kỳ. Môi trường gia đình ấy sớm hình thành ở Lê Đình Thám tinh thần trách nhiệm với đất nước và ý thức dùng tri thức để phục vụ cộng đồng.

Lê Đình Thám theo học ngành y và trở thành bác sĩ. Trong những năm làm việc tại miền Trung, ông không chỉ chữa bệnh mà còn dành nhiều thời gian nghiên cứu văn hóa, triết học và Phật học. Với tư duy khoa học của một thầy thuốc, ông tiếp cận tôn giáo bằng tinh thần học hỏi, lý giải rõ ràng và chú trọng giá trị đạo đức trong đời sống. Từ đó, ông trở thành một trong những cư sĩ có ảnh hưởng lớn nhất đối với phong trào chấn hưng Phật giáo Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Đầu thập niên 1930, khi đời sống xã hội và văn hóa dân tộc đứng trước nhiều biến động, Lê Đình Thám cùng các bậc tăng sĩ, trí thức vận động thành lập Hội An Nam Phật học tại Huế. Năm 1932, ông tham gia chủ xướng, xây dựng điều lệ và tổ chức hoạt động của Hội. Mục tiêu không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng, mà còn đào tạo người có học, phiên dịch kinh sách, mở các lớp giảng và đưa những giá trị từ bi, trí tuệ đến đông đảo quần chúng.

Từ năm 1933, tạp chí Viên Âm ra đời và trở thành một diễn đàn quan trọng của phong trào chấn hưng Phật giáo miền Trung. Lê Đình Thám là linh hồn trong nhiều hoạt động biên tập, giảng dạy và truyền bá kiến thức. Ông viết bằng lối trình bày mạch lạc, cố gắng nối tư tưởng truyền thống với tinh thần khoa học hiện đại. Từ Huế, phong trào dần lan rộng; nhiều tỉnh hội Phật học được thành lập, tạo nên một mạng lưới giáo dục và hoạt động xã hội có tổ chức.

Điều Lê Đình Thám đặc biệt quan tâm là thế hệ trẻ. Ông cùng các cộng sự xây dựng những hình thức sinh hoạt hướng thanh thiếu niên đến kỷ luật, lòng nhân ái, tinh thần phụng sự và tình yêu quê hương. Những tổ chức ban đầu như Đoàn Phật học Đức Dục đã đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của Gia đình Phật tử Việt Nam. Nhiều thanh niên được rèn luyện trong môi trường ấy sau này trở thành những nhà giáo dục, học giả và tu sĩ có đóng góp cho đất nước.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công mở ra một thời đại mới. Tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất tổ chức ở Hà Nội tháng 11-1946, Lê Đình Thám có mặt trong hàng ngũ các trí thức, nhân sĩ bàn về việc xây dựng nền văn hóa mới. Sau hội nghị, ông thay mặt đại biểu đặt vòng hoa tại đài tưởng niệm các chiến sĩ đã hy sinh vì nước. Hành động trang trọng ấy thể hiện sự gặp gỡ giữa đạo lý tri ân của dân tộc với lý tưởng phụng sự mà ông theo đuổi.

Cuối năm 1946, Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, Lê Đình Thám trở về Quảng Nam tham gia công cuộc chống thực dân Pháp. Ông được tín nhiệm làm Chủ tịch Hội Liên Việt Quảng Nam – Đà Nẵng, góp phần tập hợp các tầng lớp nhân dân, trí thức và tôn giáo vào khối đoàn kết chung. Với uy tín của một bác sĩ và nhà hoạt động văn hóa, ông là chiếc cầu nối giữa nhiều lực lượng xã hội trong những năm đầu kháng chiến đầy gian khó.

Một dấu mốc quan trọng khác diễn ra ngày 19-11-1950 tại xóm Ròong Khoa, xã Điềm Mặc, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên. Hội nghị hòa bình Việt Nam lần thứ nhất được tổ chức và thành lập Ủy ban Bảo vệ Hòa bình thế giới của Việt Nam. Chủ tịch Hồ Chí Minh được suy tôn là Chủ tịch danh dự; bác sĩ Lê Đình Thám được cử làm Chủ tịch, còn ông Dương Bạch Mai làm Tổng thư ký.

Việc một bác sĩ, cư sĩ được giao trọng trách ấy cho thấy sức mạnh của mặt trận đoàn kết dân tộc. Trong hoàn cảnh chiến tranh, bảo vệ hòa bình không có nghĩa là chấp nhận mất độc lập. Tại các diễn đàn quốc tế, Lê Đình Thám khẳng định rằng khi quân đội thực dân còn hiện diện trên đất nước Việt Nam, nhân dân Việt Nam vẫn phải tiếp tục kháng chiến cho đến thắng lợi hoàn toàn. Hòa bình mà ông theo đuổi phải gắn với độc lập, tự do và quyền tự quyết của dân tộc.

Trên cương vị Chủ tịch, ông tham gia các hoạt động đối ngoại nhân dân, kết nối cuộc đấu tranh chính nghĩa của Việt Nam với phong trào hòa bình thế giới. Tổ chức do ông đứng đầu là một trong những tổ chức chính trị–xã hội sớm hoạt động chuyên trách trong lĩnh vực này. Những tiếng nói của giới trí thức, tôn giáo và nhân sĩ đã góp phần giúp bạn bè quốc tế hiểu rõ hơn nguyện vọng hòa bình, độc lập của nhân dân Việt Nam.

Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, Lê Đình Thám tiếp tục công tác tại Hà Nội, nghiên cứu, giảng dạy và tham gia hoạt động xã hội. Ông qua đời ngày 23-4-1969. Cuộc đời 72 năm của ông đi qua nhiều vai trò: thầy thuốc, nhà giáo dục, cư sĩ Phật giáo, người tham gia kháng chiến và nhà hoạt động hòa bình. Dù ở vị trí nào, điểm nhất quán vẫn là dùng hiểu biết và uy tín cá nhân để phụng sự con người.

Câu chuyện Lê Đình Thám nhắc chúng ta rằng lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những người trực tiếp cầm súng. Một nền độc lập bền vững còn cần người chữa bệnh, người mở trường, người xây dựng văn hóa, tập hợp nhân tâm và đem tiếng nói chính nghĩa ra thế giới. Ông chính là một gương mặt tiêu biểu cho sức mạnh ấy của giới trí thức Việt Nam trong thế kỷ XX.