LÊ DUẨN VÀ NHỮNG ĐÓNG GÓP TRONG DÒNG CHẢY TRI THỨC NHÂN LOẠI

Tri thức nhân loại là kết quả tích lũy lâu dài của những hoạt động nhận thức, sáng tạo và thực tiễn của con người. Trong dòng chảy ấy, lịch sử chính trị không chỉ được hình thành bởi các học thuyết hay công trình nghiên cứu mà còn bởi những quyết định, hành động và kinh nghiệm của các nhà lãnh đạo trong những bước ngoặt lịch sử. Lê Duẩn (1907–1986), Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam trong giai đoạn 1960–1986, là một nhân vật tiêu biểu cần được nghiên cứu trong mối quan hệ giữa tư tưởng chính trị, thực tiễn cách mạng và lịch sử thế giới thế kỷ XX.

Ngày 7 tháng 4 năm 1907, Lê Duẩn sinh tại làng Bích La, xã Triệu Đông, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Trưởng thành trong bối cảnh Việt Nam nằm dưới ách thống trị của thực dân Pháp, ông sớm tham gia phong trào yêu nước và hoạt động cách mạng. Những trải nghiệm từ phong trào công nhân, quá trình hoạt động bí mật và các lần bị thực dân Pháp bắt giam đã góp phần hình thành tư duy chính trị của ông. Tiểu sử Lê Duẩn do hệ thống Tư liệu – Văn kiện Đảng công bố cho thấy quá trình trưởng thành của ông gắn liền với những biến động xã hội, sự phát triển của phong trào cách mạng và việc tiếp nhận chủ nghĩa Marx–Lenin ở Việt Nam [1].

Giai đoạn 1930–1945 đánh dấu sự phát triển về tổ chức và tư duy chính trị của Lê Duẩn. Qua nhiều vị trí hoạt động, ông tham gia xây dựng cơ sở cách mạng, tổ chức lực lượng và vận động quần chúng. Ý nghĩa của giai đoạn này đối với lịch sử tri thức không nằm ở việc hình thành một hệ thống triết học độc lập, mà ở kinh nghiệm vận dụng lý luận chính trị vào hoàn cảnh thuộc địa cụ thể. Trường hợp Lê Duẩn cho thấy tri thức chính trị không chỉ được tạo ra trong môi trường học thuật mà còn được kiểm nghiệm, điều chỉnh và phát triển thông qua thực tiễn xã hội.

Từ năm 1946 đến năm 1954, trên cương vị lãnh đạo phong trào cách mạng ở Nam Bộ, Lê Duẩn có điều kiện trực tiếp nghiên cứu và xử lý những vấn đề phức tạp của chiến tranh, tổ chức lực lượng và quan hệ giữa mục tiêu chính trị với điều kiện thực tế. Những kinh nghiệm này trở thành một phần quan trọng trong quá trình hình thành tư duy chiến lược của ông. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, cuộc đời hoạt động của Lê Duẩn gắn với cả ba miền đất nước và nhiều giai đoạn then chốt của cách mạng Việt Nam [2].

Năm 1957, trong bối cảnh cách mạng miền Nam đứng trước những thách thức đặc biệt sau Hiệp định Genève năm 1954, Lê Duẩn xây dựng bản đề cương về cách mạng miền Nam, thường được biết đến với tên gọi Đề cương cách mạng miền Nam. Văn kiện này thể hiện cách nhìn của ông về con đường đấu tranh nhằm giải phóng miền Nam và thống nhất đất nước. Xét từ lịch sử tư tưởng chính trị, đây là một ví dụ về quá trình vận dụng lý luận cách mạng vào hoàn cảnh lịch sử cụ thể, trong đó vấn đề độc lập dân tộc được đặt trong mối quan hệ với tương quan lực lượng, tổ chức chính trị và phương thức đấu tranh.

Năm 1960, Lê Duẩn trở thành Bí thư thứ Nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III. Từ đây, ông giữ vai trò lãnh đạo chủ chốt trong việc hoạch định đường lối cách mạng Việt Nam, đặc biệt trong thời kỳ chiến tranh Việt Nam. Những quyết sách gắn với giai đoạn này cần được nghiên cứu trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, sự đối đầu giữa các khối chính trị và phong trào giải phóng dân tộc tại châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh.

Một đóng góp đáng chú ý của Lê Duẩn là việc nhấn mạnh mối quan hệ giữa độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội trong đường lối chính trị của Đảng. Trong tư duy của ông, thống nhất đất nước không chỉ là mục tiêu lãnh thổ mà còn gắn với việc xác lập một trật tự chính trị – xã hội mới. Cách tiếp cận ấy phản ánh một xu hướng tư tưởng rộng lớn của thế kỷ XX, khi nhiều phong trào giải phóng dân tộc tìm cách kết hợp khát vọng tự quyết với những mô hình phát triển kinh tế và xã hội khác nhau.

Năm 1969, sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, Lê Duẩn đọc điếu văn tại lễ truy điệu Người. Văn bản này nhấn mạnh tinh thần độc lập, thống nhất và ý chí tiếp tục sự nghiệp cách mạng. Tác phẩm được lưu giữ trong tuyển tập văn kiện của Lê Duẩn, góp phần phản ánh cách giới lãnh đạo Việt Nam diễn giải di sản tư tưởng Hồ Chí Minh trong bối cảnh chiến tranh [3]. Từ góc độ nghiên cứu tri thức chính trị, đây còn là tư liệu cho thấy vai trò của ngôn ngữ, ký ức tập thể và biểu tượng lịch sử trong việc duy trì sự gắn kết xã hội.

Năm 1975, cuộc kháng chiến kết thúc bằng thắng lợi của chiến dịch Hồ Chí Minh, mở đường cho việc thống nhất đất nước về mặt nhà nước vào năm 1976. Lê Duẩn là một trong những nhà lãnh đạo chủ chốt của quá trình hoạch định chiến lược và chỉ đạo cách mạng trong giai đoạn này. Tuy nhiên, việc giải thích thắng lợi năm 1975 không thể quy về vai trò của một cá nhân duy nhất. Đó là kết quả của nhiều yếu tố, bao gồm sự hy sinh của quân và dân Việt Nam, năng lực tổ chức của các lực lượng cách mạng, tình hình quốc tế và những biến chuyển trong chính sách của các bên tham chiến.

Sau thống nhất, dưới sự lãnh đạo của Lê Duẩn, Việt Nam bước vào quá trình khôi phục kinh tế, xây dựng đất nước và tổ chức lại đời sống xã hội trong điều kiện hậu chiến khó khăn. Những chính sách kinh tế – xã hội thời kỳ này cũng bộc lộ nhiều hạn chế, trong đó có cơ chế quản lý tập trung quan liêu, bao cấp và những khó khăn kéo dài về sản xuất, phân phối và đời sống nhân dân. Việc nghiên cứu di sản Lê Duẩn vì thế cần đặt cả thành tựu lẫn hạn chế vào cùng một khung phân tích lịch sử, tránh cách nhìn chỉ ca ngợi hoặc chỉ phủ định.

Ngày 10 tháng 7 năm 1986, Lê Duẩn qua đời tại Hà Nội, trước khi công cuộc Đổi mới được chính thức khởi xướng tại Đại hội VI của Đảng vào tháng 12 cùng năm. Sự chuyển đổi sau đó cho thấy lịch sử phát triển của Việt Nam không ngừng tiếp nhận những bài học mới từ thực tiễn. Di sản của các nhà lãnh đạo trước Đổi mới vì thế cần được khảo cứu bằng phương pháp lịch sử, đối chiếu văn kiện với dữ liệu kinh tế, xã hội và trải nghiệm của người dân.

Nhìn từ phạm vi tri thức nhân loại, vai trò của Lê Duẩn trước hết nằm ở giá trị tư liệu và kinh nghiệm mà cuộc đời chính trị của ông để lại cho việc nghiên cứu cách mạng, chiến tranh, xây dựng nhà nước và phát triển xã hội. Ông không phải là một nhà khoa học tự nhiên hay một triết gia theo nghĩa chuyên môn hẹp; ảnh hưởng của ông chủ yếu thuộc lĩnh vực tư tưởng chính trị và thực tiễn lãnh đạo. Vì vậy, đánh giá vị trí của ông trong tri thức nhân loại không có nghĩa là khẳng định ông đã tạo ra một học thuyết phổ quát, mà là xác định những vấn đề lịch sử, những kinh nghiệm và cả những bài học cần tiếp tục được kiểm chứng.

Tóm lại, Lê Duẩn là một nhân vật có ảnh hưởng sâu sắc đối với lịch sử Việt Nam hiện đại và là đối tượng nghiên cứu có ý nghĩa đối với lịch sử chính trị thế giới thế kỷ XX. Di sản của ông gợi mở những câu hỏi về quan hệ giữa lý luận và thực tiễn, vai trò của cá nhân trong lịch sử, cái giá của chiến tranh và những thách thức của công cuộc tái thiết sau xung đột. Nghiên cứu ông một cách khách quan, dựa trên tư liệu đa chiều và phương pháp khoa học, chính là cách biến ký ức lịch sử thành tri thức có giá trị đối với các thế hệ hôm nay và mai sau.

Tài liệu tham khảo

[1] Đảng Cộng sản Việt Nam, Tiểu sử đồng chí Lê Duẩn, hệ thống Tư liệu – Văn kiện Đảng.
https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/Uploads/2018/6/3/12/Le-Duan-Tieu-Su.pdf

[2] Bảo tàng Lịch sử quốc gia, “Tổng Bí thư Lê Duẩn qua những tư liệu, hiện vật tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia”, ngày 4/4/2017.
https://baotanglichsu.vn/VI/Articles/3096/19855/tong-bi-thu-le-duan-qua-nhung-tu-lieu-hien-vat-tai-bao-tang-lich-su-quoc-gia.html

[3] Lê Duẩn, Tuyển tập, tập II (1965–1975), hệ thống Tư liệu – Văn kiện Đảng.
https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/Uploads/2018/6/3/12/LeDuantuyentapII.pdf