Lê Đức Thọ – Đại lý sách báo giữa vòng vây của mật thám Nam Định

uối năm 1936, Phan Đình Khải trở về Nam Định sau hơn năm năm bị giam tại Côn Đảo. Dù được trả tự do theo chính sách ân xá của Mặt trận Bình dân Pháp, ông vẫn nằm trong tầm giám sát của chính quyền thực dân. Mật thám theo dõi các mối quan hệ, hoạt động và nơi đi lại của những tù chính trị vừa được thả.

Trong hoàn cảnh ấy, Phan Đình Khải nhanh chóng tìm cách bắt liên lạc với tổ chức Đảng. Ông không coi việc ra tù là cơ hội để nghỉ ngơi mà lập tức tham gia khôi phục phong trào. Kinh nghiệm Côn Đảo giúp ông hiểu rõ giá trị của tổ chức, lý luận và việc xây dựng đội ngũ cán bộ có khả năng hoạt động bền bỉ.

Giai đoạn 1936–1939 có điều kiện chính trị tương đối thuận lợi hơn những năm trước. Phong trào đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ phát triển; một số sách báo tiến bộ có thể xuất bản công khai hoặc nửa công khai. Đảng chủ trương tận dụng khả năng hợp pháp để tuyên truyền, tập hợp quần chúng, đồng thời tiếp tục xây dựng các cơ sở bí mật.

Phan Đình Khải được phân công phụ trách công tác báo chí công khai và tham gia xây dựng các cơ sở của Đảng bộ Nam Định. Đây là công việc đòi hỏi khả năng kết hợp giữa hoạt động hợp pháp với bí mật. Một hiệu sách hoặc đại lý báo có thể công khai phục vụ người đọc, nhưng đồng thời trở thành địa điểm truyền bá tư tưởng và kết nối những người yêu nước.

Ông phụ trách một đại lý phát hành sách báo mang tên Phan Khải, sau đổi thành đại lý Tin Tức, đặt tại số 2 phố Nhà Thờ, thành phố Nam Định. Tại đây, các ấn phẩm tiến bộ được đưa đến học sinh, công nhân, trí thức và những người quan tâm đến tình hình đất nước.

Sách báo giúp người đọc hiểu thêm về chủ nghĩa Mác–Lênin, đường lối đấu tranh và đời sống của công nhân, nông dân. Trong điều kiện các cuộc mít tinh hoặc tổ chức công khai dễ bị đàn áp, một bài báo có thể đi qua nhiều người, khơi dậy suy nghĩ và tạo ra những mối liên hệ mới cho phong trào.

Trong thời gian này, Phan Đình Khải còn viết tác phẩm Nhật ký tuyệt thực chín ngày rưỡi, kể lại cuộc đấu tranh của tù chính trị. Tác phẩm giúp công chúng hình dung sự hà khắc của chế độ nhà tù và tinh thần đoàn kết của những người bị giam giữ. Trải nghiệm cá nhân được ông chuyển thành một phương tiện tuyên truyền có sức thuyết phục.

Bên cạnh hoạt động công khai, ông tham gia củng cố những cơ sở bí mật. Các cán bộ phải lựa chọn người đáng tin cậy, phân công nhiệm vụ và giữ nguyên tắc liên lạc để hạn chế tổn thất khi có người bị bắt. Những kỹ năng được rèn luyện tại Côn Đảo được ông vận dụng trực tiếp vào việc xây dựng tổ chức ở quê hương.

Phong trào phát triển khiến chính quyền thực dân ngày càng lo ngại. Khi nguy cơ chiến tranh thế giới đến gần, nhà cầm quyền thuộc địa quay lại chính sách đàn áp khốc liệt đối với những người cộng sản. Các quyền tự do ít ỏi trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ nhanh chóng bị thu hẹp.

Ngày 9 tháng 9 năm 1939, mật thám bắt Phan Đình Khải ngay tại địa chỉ số 2 phố Nhà Thờ. Đây là lần thứ hai ông bị bắt. Chính quyền thực dân kết án ông năm năm tù, sau đó lần lượt giam giữ tại Hỏa Lò, Sơn La và Hòa Bình.

Ba năm hoạt động từ 1936 đến 1939 cho thấy một phương diện khác trong cuộc đời Lê Đức Thọ. Ông không chỉ là người có thể chịu đựng tù đày mà còn biết tận dụng báo chí, xuất bản và hoạt động công khai để gây dựng phong trào. Việc bị bắt lần thứ hai không xóa được những cơ sở đã hình thành, cũng không làm thay đổi con đường ông lựa chọn.

Phía trước Phan Đình Khải là thêm năm năm trong các nhà tù khắc nghiệt. Nhưng lần này, ông bước vào tù với tư cách một cán bộ đã trải qua Côn Đảo, có kinh nghiệm tổ chức và đủ khả năng cùng đồng đội biến Hỏa Lò, Sơn La, Hòa Bình thành những địa điểm tiếp tục đấu tranh.