LÊ DUY ỨNG - Bức chân dung vẽ bằng máu

Có những người mang súng ra chiến trường.

Có những người mang theo máy ảnh.

Có những người mang theo cây bút.

Còn Lê Duy Ứng mang cả ba.

Ông là một người lính nhưng đồng thời cũng là một họa sĩ. Trong những năm tháng chiến tranh, ông không chỉ chiến đấu mà còn cố gắng ghi lại những gì đang diễn ra trước mắt mình: những người lính hành quân, những trận đánh, những người dân, những khoảnh khắc giữa chiến trường và cả những mất mát mà chiến tranh để lại.

Những bức ký họa ấy ngày nay trở thành những chứng nhân đặc biệt của một thời.

Bởi người vẽ chúng không đứng ngoài chiến tranh.

Ông ở ngay trong chiến tranh.

Lê Duy Ứng sinh năm 1947 tại Quảng Bình.

Từ nhỏ, ông đã có niềm say mê với hội họa. Sau này ông theo học Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội.

Nhưng cuộc chiến tranh chống Mỹ đang diễn ra.

Năm 1971, khi đang là sinh viên năm thứ ba, Lê Duy Ứng tình nguyện nhập ngũ.

Đó là một quyết định làm thay đổi hoàn toàn cuộc đời ông.

Từ giảng đường đại học, ông bước vào quân đội.

Từ những phòng học mỹ thuật, ông đến với Trường Sơn và chiến trường miền Nam.

Nhưng ông không bỏ lại nghệ thuật phía sau.

Trái lại, ông mang nó theo.

Trong hành trang của người lính trẻ có súng, có dụng cụ quân sự, nhưng cũng có bút chì, bút màu và những dụng cụ để ký họa.

Ông vừa chiến đấu vừa vẽ.

Có lẽ nếu chỉ nhìn vào những bức tranh chiến trường sau này, người ta khó hình dung hoàn cảnh chúng được tạo ra.

Đó không phải là những buổi sáng yên tĩnh trong xưởng vẽ.

Không có chiếc ghế thoải mái.

Không có ánh sáng được điều chỉnh.

Không có thời gian hàng giờ để ngắm mẫu.

Nhiều bức ký họa được thực hiện giữa những chuyến hành quân.

Có khi đang nghỉ chân.

Có khi ngay bên cạnh những người lính vừa trải qua một trận đánh.

Có khi tiếng bom vẫn còn vang phía xa.

Người họa sĩ phải quan sát thật nhanh.

Một dáng người.

Một khuôn mặt.

Một tư thế.

Một khoảnh khắc.

Rồi đặt nó xuống giấy.

Bởi chỉ vài phút sau, tất cả có thể đã thay đổi.

Trong giai đoạn 1971–1975, Lê Duy Ứng đã thực hiện gần 500 bức tranh trong chiến trường.

Những bức tranh ấy không chỉ là tác phẩm nghệ thuật.

Chúng là ký ức được giữ lại bằng đường nét.

Đầu tháng 4/1975, chiến trường chuyển động với tốc độ chưa từng có.

Các đơn vị quân giải phóng liên tục tiến về phía Nam.

Lê Duy Ứng đi cùng đội hình Quân đoàn 2.

Ông vừa làm nhiệm vụ của một người lính, vừa ghi lại hình ảnh cuộc hành quân thần tốc.

Ngày 10/4/1975, Thiếu tướng Lê Linh, Chính ủy Quân đoàn 2, gặp Lê Duy Ứng và giao nhiệm vụ vẽ tranh cổ động cho xe chỉ huy. Theo lời kể của ông, tối hôm đó đơn vị phải bật đèn pha ô tô để ông có ánh sáng sáng tác. Ông hoàn thành hai bức tranh, trong đó có Hành quân thần tốc – xốc tới lập công và Bác vẫn cùng chúng cháu hành quân.

Hãy thử hình dung khung cảnh ấy.

Một đoàn quân đang hành quân về phía Nam.

Thời gian gấp rút.

Xe cộ, vũ khí, người lính liên tục di chuyển.

Và giữa hoàn cảnh ấy, một người lính ngồi dưới ánh đèn pha ô tô, tranh thủ từng giờ để vẽ.

Ông biết mình đang ghi lại một thời khắc lịch sử.

Nhưng có lẽ chính ông cũng không thể biết rằng chỉ vài tuần sau, cuộc đời mình sẽ thay đổi mãi mãi.

Quân đoàn 2 tiếp tục tiến về phía Sài Gòn.

Ngày 26/4/1975, Lê Duy Ứng ngồi trên chiếc xe tăng mang số hiệu 847, tiến vào căn cứ Nước Trong, Đồng Nai.

Đây là một trong những trận đánh ác liệt ở cửa ngõ phía Đông Sài Gòn.

Nhiệm vụ của ông là ghi lại hình ảnh chiến đấu bằng máy ảnh, máy quay và ký họa.

Một người họa sĩ đang ở giữa chiến trường.

Nhưng ông vẫn làm công việc của mình.

Chụp ảnh.

Quan sát.

Ghi lại.

Vẽ.

Để rồi những hình ảnh ấy có thể trở thành tư liệu cho mai sau.

Đêm 27, rạng sáng 28/4/1975.

Trận chiến diễn ra dữ dội.

Lê Duy Ứng đang tác nghiệp trên xe tăng thì một quả đạn chống tăng đánh trúng chiếc xe.

Một chiến sĩ trinh sát bên cạnh hy sinh.

Lê Duy Ứng bị sức nổ hất văng và trọng thương.

Ông ngất đi.

Khi tỉnh lại, ông nhận ra mình đang bị thương rất nặng.

Đôi mắt không còn nhìn thấy.

Máu chảy.

Xung quanh vẫn là tiếng bom đạn.

Theo lời kể của chính ông với Quân đội nhân dân, phát đạn làm đứt xích xe tăng và sức nổ gây thương tích nghiêm trọng cho ông.

Đó là khoảnh khắc mà một người bình thường có thể chỉ nghĩ đến một điều:

Mình phải sống.

Nhưng với Lê Duy Ứng, trong bóng tối vừa ập xuống, một hình ảnh khác xuất hiện.

Bác Hồ.

Ông từng vẽ Bác Hồ rất nhiều lần.

Những bức tranh về Bác đã xuất hiện trong hành trình nghệ thuật của ông từ trước đó.

Và trong thời khắc đặc biệt ấy, ông muốn vẽ Bác một lần nữa.

Nhưng ông không còn nhìn thấy.

Không có màu.

Không có bảng pha.

Không có cây cọ trong điều kiện bình thường.

Đôi mắt đang chảy máu.

Vậy mà ông vẫn cố vẽ.

Ông lấy chính máu từ đôi mắt bị thương của mình làm chất liệu.

Từng nét được đưa lên giấy.

Không phải bằng đôi mắt đang nhìn.

Mà bằng ký ức.

Bằng cảm nhận.

Bằng bàn tay đã quen với đường nét của khuôn mặt mà ông từng nhiều lần vẽ.

Theo các tư liệu về tác phẩm, bức chân dung được ông thực hiện trong đêm 27 rạng sáng 28/4/1975, ngay giữa chiến trường cửa ngõ Sài Gòn.

Một người lính.

Hai đôi mắt bị thương.

Một dòng máu.

Một tờ giấy.

Và hình ảnh Bác Hồ.

Có lẽ điều khiến câu chuyện này trở nên đặc biệt không phải chỉ vì bức tranh được vẽ bằng máu.

Mà bởi ông vẽ trong khi chưa biết mình có còn nhìn thấy ánh sáng nữa hay không.

Ông không biết cuộc đời mình sẽ ra sao.

Không biết mình có thể tiếp tục làm họa sĩ hay không.

Không biết đôi mắt có thể cứu được không.

Nhưng ông vẫn vẽ.

Và sau khi hoàn thành bức chân dung, ông được đồng đội đưa đi cấp cứu.

Cuộc chiến vẫn tiếp tục.

Sài Gòn vẫn chưa được giải phóng.

Nhưng với Lê Duy Ứng, một phần ký ức về những ngày cuối cùng của chiến tranh đã được giữ lại trên tờ giấy ấy.

Sau ngày 30/4/1975, đất nước thống nhất.

Nhưng đối với Lê Duy Ứng, một cuộc chiến khác bắt đầu.

Cuộc chiến với chính bóng tối.

Hai mắt của ông bị thương nặng.

Khả năng nhìn không còn như trước.

Một người họa sĩ mất đi đôi mắt.

Đó là một mất mát tưởng như không thể bù đắp.

Nếu hội họa cần đôi mắt để nhìn màu sắc, hình khối và đường nét, thì làm thế nào một người không còn nhìn thấy có thể tiếp tục sáng tác?

Có những lúc ông buồn đến mức tưởng như không thể làm gì nữa.

Nhưng rồi một lời gợi ý đã thay đổi cuộc đời ông.

Cuối năm 1975, trong thời gian điều trị tại Bệnh viện 108, bác sĩ Đào Xuân Trà gợi ý ông thử chuyển sang điêu khắc, kể về một nghệ sĩ mù ở Liên Xô vẫn có thể nặn tượng rất giỏi.

Lê Duy Ứng bắt đầu thử.

Không còn nhìn bằng mắt.

Ông học cách nhìn bằng đôi tay.

Đầu tiên là đất.

Đôi tay chạm vào khối đất.

Cảm nhận hình dáng.

Độ cao.

Độ rộng.

Đường nét của khuôn mặt.

Khoảng cách giữa mắt và mũi.

Độ cong của môi.

Tất cả những thứ trước đây ông dùng mắt để quan sát, giờ phải được cảm nhận bằng xúc giác và trí nhớ.

Đó là một quá trình vô cùng khó khăn.

Nhưng ông không bỏ cuộc.

Ông nặn.

Rồi sửa.

Nặn tiếp.

Lại sửa.

Dần dần, đôi tay tìm được con đường mới.

Từ một người họa sĩ bị mất thị lực, Lê Duy Ứng trở thành một nhà điêu khắc.

Và điều kỳ lạ là ông không chỉ tiếp tục sáng tác.

Ông sáng tác rất nhiều.

Những năm sau chiến tranh, ông thực hiện hàng nghìn tác phẩm.

Trong đó có rất nhiều tác phẩm về Bác Hồ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, những người lính, thương binh, liệt sĩ và những người dân Việt Nam.

VietnamPlus cho biết ông có hàng nghìn tác phẩm hội họa và điêu khắc; riêng bức huyết họa năm 1975 hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Hồ Chí Minh.

Điều đó khiến câu chuyện của Lê Duy Ứng không còn chỉ là câu chuyện về một bức tranh.

Nó trở thành câu chuyện về một con người không chấp nhận để mất mát quyết định phần còn lại của cuộc đời mình.

Chiến tranh lấy đi đôi mắt.

Nhưng không lấy đi đôi tay.

Không lấy đi ký ức.

Không lấy đi tình yêu với nghệ thuật.

Và quan trọng nhất:

không lấy đi ý chí sống.

Có một điều rất đẹp trong cuộc đời sau chiến tranh của Lê Duy Ứng.

Ông không chỉ sáng tác cho mình.

Ông còn đi nhiều nơi, giao lưu với thanh niên, kể lại câu chuyện của mình và truyền cảm hứng về nghị lực sống.

Năm 2026, khi đã ở tuổi 79, đôi mắt của ông chỉ còn phân biệt được sáng – tối, nhưng ông vẫn tiếp tục làm tượng và chia sẻ câu chuyện với thế hệ trẻ. Tuổi Trẻ ghi nhận ông vẫn duy trì việc tự học tiếng Anh và đi nói chuyện, truyền cảm hứng cho các bạn trẻ.

Một người đã mất ánh sáng nhưng vẫn tiếp tục tìm cách trở thành nguồn sáng cho người khác.

Có lẽ đó chính là phần đẹp nhất của câu chuyện.

Bức chân dung Bác Hồ vẽ bằng máu hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Hồ Chí Minh.

Năm 2025, nhân dịp kỷ niệm 50 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, bức tranh được giới thiệu trong trưng bày chuyên đề “Đất nước trọn niềm vui”.

Hàng chục năm đã trôi qua kể từ đêm 28/4/1975.

Dòng máu trên bức tranh đã trở thành dấu tích của một thời chiến tranh.

Nhưng điều quan trọng hơn cả không nằm ở màu sắc đặc biệt của bức tranh.

Nó nằm ở câu chuyện phía sau.

Một người lính bị thương.

Một họa sĩ mất đi đôi mắt.

Một người tưởng như đã mất đi công cụ quan trọng nhất của nghề nghiệp.

Nhưng ông vẫn tiếp tục.

🌱 ĐIỀU CÒN LẠI TỪ LÊ DUY ỨNG

Câu chuyện của Lê Duy Ứng có thể được nhìn như một câu chuyện về nghệ thuật.

Nhưng sâu hơn, đó là câu chuyện về nghị lực.

Có những lúc cuộc đời lấy đi của chúng ta một điều rất quan trọng.

Một kế hoạch thất bại.

Một cơ hội mất đi.

Một công việc không như mong muốn.

Một chương trình gặp khó khăn.

Một lần mình làm chưa tốt.

Những lúc ấy, điều quan trọng không phải là giả vờ rằng mình không buồn.

Mà là sau khi chấp nhận điều đã xảy ra, hãy tự hỏi:

“Mình còn có gì?”

Lê Duy Ứng mất đi đôi mắt.

Nhưng ông còn đôi tay.

Còn trí nhớ.

Còn tình yêu với nghệ thuật.

Còn kinh nghiệm.

Và ông bắt đầu lại từ những thứ còn lại.

Đó là một bài học rất mạnh đối với người trẻ:

Đừng chỉ nhìn vào thứ mình đã mất. Hãy nhìn vào thứ mình vẫn còn và tìm cách bắt đầu lại từ đó.

🌻 BÀI HỌC CHO TUỔI TRẺ HÔM NAY

Tuổi trẻ đôi khi rất dễ nản khi một việc không diễn ra như mong muốn.

Một kế hoạch bị thay đổi.

Một ý tưởng không được đồng ý.

Một hoạt động gặp khó khăn.

Một lần thất bại khiến mình nghi ngờ khả năng của chính mình.

Nhưng câu chuyện của Lê Duy Ứng nhắc rằng:

Thất bại hoặc mất mát không nhất thiết là dấu chấm hết.

Có thể nó chỉ buộc chúng ta tìm một con đường khác.

Ông không thể tiếp tục hội họa theo cách cũ.

Ông chuyển sang điêu khắc.

Không thể nhìn bằng mắt.

Ông học cách cảm nhận bằng đôi tay.

Không thể sống như trước chiến tranh.

Ông xây dựng một cuộc đời mới sau chiến tranh.

Và từ những điều tưởng như mất mát ấy, ông vẫn tạo ra hàng nghìn tác phẩm.

Đó là tinh thần mà tuổi trẻ hôm nay có thể mang theo:

🌿 Không đầu hàng hoàn cảnh.

🌿 Không để một lần thất bại quyết định cả tương lai.

🌿 Biết tìm phương án mới khi con đường cũ không còn phù hợp.

🌿 Và quan trọng nhất, luôn giữ lại trong mình một điều để tin và để tiếp tục.

🌿 LỜI KẾT

Có một bức chân dung Bác Hồ được vẽ trong một hoàn cảnh mà có lẽ không một họa sĩ nào muốn trải qua.

Không có xưởng vẽ.

Không có ánh sáng đầy đủ.

Không có màu vẽ.

Không có đôi mắt lành lặn.

Chỉ có một người lính bị thương nặng giữa chiến trường và một dòng máu chảy ra từ đôi mắt.

Nhưng ông vẫn vẽ.

28/4/1975.

Chỉ còn hai ngày trước khi Sài Gòn được giải phóng.

Người họa sĩ trẻ ấy không biết tương lai của mình sẽ như thế nào.

Ông chỉ biết mình muốn để lại một hình ảnh.

Và ông đã làm được.

Sau đó, ông sống thêm hơn nửa thế kỷ trong bóng tối.

Nhưng bóng tối không khiến cuộc đời ông tối đi.

Ông học điêu khắc.

Ông sáng tác.

Ông làm hàng nghìn tác phẩm.

Ông kể chuyện cho người trẻ.

Ông truyền cảm hứng bằng chính cuộc đời mình.

Có lẽ vì vậy mà câu chuyện của Lê Duy Ứng không chỉ là câu chuyện về một bức tranh vẽ bằng máu.

Đó là câu chuyện về một người đã mất đi ánh sáng của đôi mắt nhưng không để ánh sáng trong tâm hồn tắt đi.

🌿 Lê Duy Ứng – người lính, người họa sĩ, người thương binh đã mang nghệ thuật vào chiến trường; người đã dùng chính dòng máu từ đôi mắt bị thương để vẽ chân dung Bác Hồ và sau chiến tranh tiếp tục sáng tác bằng đôi tay, để chứng minh rằng có những mất mát không thể lấy đi ý chí sống của một con người.