Lê Hoàn

Lê Đại Hành, húy Lê Hoàn, 10 tháng 8 năm 941 – 18 tháng 4 năm 1005, sáng lập nhà Tiền Lê, trị Đại Cồ Việt khoảng 25 năm, được xếp trong 14 anh hùng dân tộc tiêu biểu. Ông làm Thập đạo tướng quân nhà Đinh. Năm 979 Đỗ Thích giết Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn; Đinh Toàn sáu tuổi lên ngôi, ông nhiếp chính xưng Phó vương. Nhà Tống lấy cớ ông chuyên quyền để xâm lược, chiếu cho thấy muốn khôi phục cai trị như đời Đường. Phạm Cự Lạng binh biến, Dương hậu trao long cổn. Ông đánh tan Tống, chém Hầu Nhân Bảo, bắt Quách Quân Biện, Triệu Phụng Huân. Có giả thuyết ông chủ mưu ám sát Đinh Tiên Hoàng, chưa có bằng chứng. Ông là nhạc phụ Lý Thái Tổ, ông ngoại Lý Thái Tông.

Quê quán còn tranh cãi giữa Trường Châu (Ninh Bình), Ái Châu (Thanh Hóa) và Bảo Thái (Thanh Liêm). Phan Huy Lê kết luận không nên quy về một nơi: Bảo Thái quê tổ hai đời, Ái Châu nơi sinh và quê cha nuôi, Trường Châu nơi ông nội từng sống. Năm 980–981 ông giả thư Đinh Toàn xin nối ngôi để hoãn binh, rồi đóng cọc sông, xây thành Bình Lỗ, trá hàng chém Hầu Nhân Bảo, thắng Bạch Đằng. Năm 982 đánh Chiêm, chém Bê Mi Thuế, san thành, bắt kỹ nữ; Tống sử ghi ông dâng 93 tù binh Chiêm. Ông đổi mười đạo thành lộ phủ châu, đóng đô Hoa Lư, phong con ra trấn, thích chữ Thiên Tử quân trên trán cấm quân.

Ông mở lễ Tịch điền năm 987, đào kênh Nhà Lê nối Ninh Bình–Hà Tĩnh, đánh dẹp châu Hoan Ái, động Ma Hoàng, Đỗ Động, Cử Long. Ngoại giao: nhận phong Giao Chỉ quận vương, Nam Bình vương, tiếp sứ Lý Giác với Đỗ Pháp Thuận giả lái đò. Năm 990 đón sứ sơ sài, nói đau chân không lạy, xin thư giao biên giới. Ông mất điện Trường Xuân, an táng sơn lăng Trường Yên; vì Lê Ngọa Triều không đặt thụy nên «Đại Hành Hoàng đế» thành miếu hiệu. Con tranh ngôi tám tháng.

Tống sử miêu tả ông hung tàn, đam mê tửu sắc; sử Việt khen trừ nội gian, đuổi giặc ngoài, tiếc không chọn nối ngôi sớm. Phan Huy Chú nêu sứ thần phải tôn, thành Hoa Lư phồn vinh hơn Đinh, chú trọng ruộng và biên phòng. Hơn 51 nơi thờ, nhiều nhất Ninh Bình.