LÊ HOÀN – VỊ HOÀNG ĐẾ NHÀ TIỀN LÊ VÀ CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG TỐNG NĂM 981

Lê Hoàn sinh năm 941, tên húy là Lê Hoàn. Các nguồn sử liệu và nghiên cứu hiện còn có những ghi chép khác nhau về quê quán của ông. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết có nguồn xác định ông là người Ái Châu, thuộc vùng Thanh Hóa ngày nay, trong khi một số ghi chép khác liên hệ quê hương ông với Trường Châu, Ninh Bình hoặc Thanh Liêm, Hà Nam. Vì những thông tin này chưa hoàn toàn thống nhất, việc giới thiệu quê quán Lê Hoàn cần được trình bày thận trọng.

Lê Hoàn trưởng thành trong một giai đoạn nhiều biến động của lịch sử dân tộc. Khi ông sinh ra, đất nước đang ở những năm đầu của thời kỳ tự chủ. Năm 938, Ngô Quyền đánh bại quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng. Sau khi Ngô Quyền mất, chính quyền trung ương suy yếu và đất nước dần rơi vào tình trạng phân liệt. Đinh Bộ Lĩnh từ vùng Hoa Lư xây dựng lực lượng, lần lượt thu phục các thế lực cát cứ và đến năm 968 thống nhất đất nước, lên ngôi Hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt.

Trong quá trình Đinh Bộ Lĩnh dẹp các sứ quân, Lê Hoàn tham gia lực lượng của ông và từng bước trưởng thành trong quân đội. Sau khi nhà Đinh được thành lập, Lê Hoàn được giao giữ chức Thập đạo tướng quân, một chức vụ quân sự cao cấp, phụ trách lực lượng quân đội của triều đình. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận khi ấy Lê Hoàn mới khoảng 27 tuổi.

Năm 979, triều đình Hoa Lư xảy ra biến cố lớn. Đinh Tiên Hoàng và Nam Việt Vương Đinh Liễn bị sát hại. Vệ Vương Đinh Toàn còn nhỏ được đưa lên ngôi. Trong hoàn cảnh ấy, Lê Hoàn với cương vị Thập đạo tướng quân giữ vai trò quan trọng trong việc điều hành quân đội và triều chính. Nội bộ triều đình sau đó xảy ra xung đột giữa Lê Hoàn với một số đại thần nhà Đinh như Đinh Điền, Nguyễn Bặc và Phạm Hạp. Các lực lượng chống Lê Hoàn cuối cùng bị đánh bại.

Trong khi tình hình Đại Cồ Việt chưa ổn định, nhà Tống ở phương Bắc chuẩn bị đưa quân xâm lược. Vua Đinh Toàn còn nhỏ, trong khi đất nước cần tổ chức lực lượng quân sự để đối phó với cuộc tiến công từ bên ngoài. Trước tình hình đó, các tướng lĩnh trong quân đội, trong đó sử liệu nhắc đến Phạm Cự Lạng, đề nghị tôn Lê Hoàn lên làm vua. Dương Thái hậu chấp thuận việc chuyển giao quyền lực và sử liệu ghi bà lấy áo long cổn khoác lên Lê Hoàn. Năm 980, Lê Hoàn lên ngôi Hoàng đế, mở đầu triều Tiền Lê, tiếp tục lấy Hoa Lư làm kinh đô của Đại Cồ Việt.

Ngay sau khi lên ngôi, Lê Hoàn phải chuẩn bị đối phó với quân Tống. Đầu năm 981, quân Tống tiến vào Đại Cồ Việt theo cả đường bộ và đường thủy. Đạo quân đường thủy tiến vào khu vực Bạch Đằng, trong khi lực lượng đường bộ tiến xuống từ phía biên giới phía Bắc. Lê Hoàn trực tiếp tổ chức và chỉ huy cuộc kháng chiến. Các trận đánh diễn ra trên nhiều địa bàn và quân Đại Cồ Việt tìm cách ngăn không cho các cánh quân Tống phối hợp thuận lợi với nhau.

Cuộc chiến năm 981 kết thúc với thất bại của quân Tống. Các cánh quân xâm lược phải rút về nước, Đại Cồ Việt giữ được nền độc lập. Đây là cuộc chiến tranh chống ngoại xâm lớn đầu tiên của quốc gia Đại Cồ Việt kể từ khi Đinh Bộ Lĩnh thống nhất đất nước và lập quốc hiệu năm 968. Sau chiến tranh, nhà Tiền Lê tiếp tục củng cố chính quyền và duy trì quan hệ bang giao với nhà Tống.

Năm 982, Lê Hoàn tiến quân về phía nam sau những vấn đề phát sinh trong quan hệ với Champa, trong đó sử liệu ghi nhận việc sứ giả Đại Cồ Việt bị phía Champa bắt giữ. Cuộc tiến quân kết thúc với thắng lợi của quân Tiền Lê. Sau đó, triều đình tiếp tục xử lý quan hệ với khu vực phía nam và củng cố quyền quản lý của nhà nước. Các nguồn chính thức về lịch sử Hoa Lư ghi nhận hai năm 981 và 982 liên tiếp gắn với các hoạt động quân sự lớn của Lê Hoàn ở phía bắc và phía nam.

Trong thời gian trị vì, Lê Đại Hành tiếp tục xây dựng kinh đô Hoa Lư. Sử liệu được cơ quan văn hóa Ninh Bình dẫn lại cho biết triều đình xây dựng thêm nhiều cung điện như điện Bách Bảo Thiên Tuế, điện Phong Lưu, điện Tử Hoa, điện Bồng Lai, điện Cực Lạc và một số công trình khác. Những công trình nguyên gốc hiện không còn nguyên vẹn, nhưng các cuộc nghiên cứu và khảo cổ tại Hoa Lư đã phát hiện nhiều dấu tích liên quan đến không gian kinh đô thời Đinh – Tiền Lê.

Lê Đại Hành cũng gắn với những hoạt động phát triển sản xuất nông nghiệp. Sử liệu ghi nhận nhà vua thực hiện lễ cày tịch điền, một nghi lễ trong đó Hoàng đế trực tiếp xuống ruộng cày đầu năm. Hoạt động này về sau trở thành một nghi thức được nhiều triều đại tiếp tục thực hiện, gắn với việc khuyến khích sản xuất nông nghiệp trong xã hội truyền thống.

Trong lĩnh vực đối ngoại, sau cuộc chiến năm 981, quan hệ giữa Đại Cồ Việt và nhà Tống từng bước được thiết lập trở lại. Triều đình Tiền Lê cử sứ sang nhà Tống và tiếp đón các đoàn sứ giả từ phương Bắc. Nguồn tư liệu của Ninh Bình ghi nhận nhà Tiền Lê tiếp nối hoạt động bang giao từ thời Đinh và sau chiến thắng năm 981 vẫn duy trì quan hệ với nhà Tống.

Dưới thời Lê Đại Hành, Phật giáo tiếp tục giữ vị trí quan trọng trong đời sống của triều đình và xã hội. Các nhà sư như Khuông Việt đại sư Ngô Chân Lưu và thiền sư Đỗ Pháp Thuận có liên hệ với hoạt động của triều đình. Tại Cố đô Hoa Lư ngày nay còn cột kinh Phật chùa Nhất Trụ, một hiện vật quan trọng liên quan đến đời sống Phật giáo thời Tiền Lê. Tư liệu nghiên cứu tại Ninh Bình cho biết cột kinh được dựng vào thời Lê Đại Hành và hiện là một trong những dấu tích vật chất đáng chú ý của thời kỳ này.

Lê Đại Hành trị vì trong 25 năm, từ năm 980 đến năm 1005. Trong khoảng thời gian ấy, Đại Cồ Việt trải qua cuộc kháng chiến chống Tống, hoạt động quân sự với Champa, quá trình củng cố chính quyền, phát triển sản xuất và thiết lập quan hệ ngoại giao với các nước láng giềng. Hoa Lư tiếp tục giữ vai trò trung tâm chính trị của quốc gia.

Năm 1005, Lê Đại Hành qua đời. Sau khi ông mất, các hoàng tử xảy ra tranh chấp ngôi vua. Lê Long Việt lên ngôi nhưng chỉ ở ngôi trong thời gian rất ngắn trước khi bị sát hại; sau đó Lê Long Đĩnh trở thành Hoàng đế. Nhà Tiền Lê tiếp tục tồn tại đến năm 1009, khi Lý Công Uẩn lên ngôi và thành lập nhà Lý. Một năm sau, năm 1010, kinh đô được chuyển từ Hoa Lư ra Đại La và đổi tên thành Thăng Long.

Ngày nay, tên tuổi Lê Đại Hành được lưu giữ tại nhiều di tích lịch sử. Tại Cố đô Hoa Lư, Ninh Bình, đền Vua Lê Đại Hành là một trong những công trình quan trọng của quần thể di tích. Trong đền có tượng thờ nhà vua cùng các nhân vật liên quan đến triều Tiền Lê. Ngoài Hoa Lư, nhiều địa phương cũng còn những di tích, đền thờ và truyền thống văn hóa gắn với Lê Hoàn.

Cuộc đời Lê Hoàn gắn với những dấu mốc quan trọng của Đại Cồ Việt cuối thế kỷ X: tham gia quân đội của Đinh Bộ Lĩnh trong thời kỳ thống nhất đất nước; giữ chức Thập đạo tướng quân dưới triều Đinh; lên ngôi Hoàng đế năm 980; trực tiếp tổ chức cuộc kháng chiến chống Tống năm 981; tiếp tục xây dựng chính quyền, kinh đô Hoa Lư và duy trì hoạt động bang giao trong những năm sau đó.

Từ khi tham gia lực lượng của Đinh Bộ Lĩnh cho đến khi qua đời năm 1005, Lê Hoàn đã sống và hoạt động trong giai đoạn nền độc lập của dân tộc vừa được khôi phục sau nhiều thế kỷ Bắc thuộc. Những sự kiện liên quan đến ông hiện được ghi lại trong các bộ sử, các di tích tại Cố đô Hoa Lư và nhiều nguồn tư liệu lịch sử. Lê Hoàn – Lê Đại Hành vì thế là một nhân vật quan trọng khi tìm hiểu lịch sử nhà Tiền Lê và quá trình xây dựng, bảo vệ quốc gia Đại Cồ Việt trong thế kỷ X.