Lê Hữu Trác (1724 – 1791)

Lê Hữu Trác sinh ra trong một gia đình đại quý tộc có truyền thống đỗ đạt làm quan tại làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương (nay thuộc huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên). Thủa nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, học rộng biết nhiều, từng thi đỗ Tam trường. Sống trong thời kỳ lịch sử đầy biến động khi đất nước rơi vào cảnh Trịnh - Nguyễn phân tranh, cuộc đời ông từng có giai đoạn phải tham gia binh nghiệp. Tuy nhiên, nhận thấy chiến tranh chỉ mang lại cảnh lầm than, chết chóc cho nhân dân, ông sớm chán ghét chốn quan trường và binh đao. Nợ nước chưa trả xong, nỗi đau gia đình lại ập đến khi một người anh trai qua đời và bản thân ông bị lâm bệnh nặng, Lê Hữu Trác quyết định rời bỏ quân ngũ, về quê mẹ ở vùng núi Hương Sơn, Hà Tĩnh để dưỡng bệnh và nương náu. Chính bước ngoặt định mệnh này đã đưa ông đến với ngành y. Trong thời gian chữa bệnh tại nhà thầy thuốc Trần Độc, nhận thấy y học không chỉ cứu sống bản thân mà còn có thể cứu giúp biết bao kiếp người khốn khổ, Lê Hữu Trác đã hạ quyết tâm dốc lòng nghiên cứu y học. Với trí tuệ thiên bẩm cùng tinh thần tự học kiên trì, ông miệt mài đọc hết các sách y học kinh điển, kết hợp với các bài thuốc dân gian Nam y để tự đúc rút kinh nghiệm. Ông tự đặt cho mình bí danh Hải Thượng Lãn Ông (nghĩa là "ông già lười ở đất Hải Thượng") như một lời tự răn mình phải lánh xa vòng danh lợi, không màng vinh hoa phú quý để toàn tâm toàn ý phụng sự người bệnh. Không chỉ cứu chữa cho dân nghèo, tiếng vang về tài năng cứu người của ông lan truyền khắp nơi, khiến chúa Trịnh phải triệu ông kinh đô Thăng Long để chữa bệnh cho thế tử. Sống giữa chốn vàng son phủ chúa nhưng tâm trí ông luôn hướng về núi rừng Hương Sơn, về cuộc sống tự do tự tại để chữa bệnh cứu người, nên ngay sau khi hoàn thành nhiệm vụ, ông đã từ chối mọi bổng lộc để lập tức trở về vùng quê nghèo. Di sản vĩ đại nhất mà Hải Thượng Lãn Ông để lại cho hậu thế chính là bộ sách Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh gồm 28 tập, 66 quyển. Đây được coi là bộ bách khoa toàn thư đầu tiên và giá trị nhất của nền y học cổ truyền Việt Nam, tổng hợp toàn bộ tinh hoa y lý phương Đông kết hợp với thực tiễn chữa bệnh phong phú tại nước Nam. Trong tác phẩm này, ông không chỉ truyền lại hàng ngàn phương thuốc quý, nâng cao giá trị của thuốc Nam (Nam dược) mà quan trọng hơn cả, ông đã đề ra 9 điều trong "Y huấn cách ngôn" nhằm răn dạy về đạo đức của người thầy thuốc. Ông nhấn mạnh rằng nghề y là đạo nhân thuật, người làm thầy thuốc phải có lòng nhân ái, không được phân biệt giàu nghèo, sang hèn, phải xem nỗi đau của người bệnh như nỗi đau của chính mình và đặt mạng sống của nhân dân lên trên hết. Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác viên tịch vào năm 1791 tại Hương Sơn, Hà Tĩnh, để lại niềm tiếc thương vô hạn cho muôn dân. Cuộc đời ông là tấm gương sáng ngời vô tiền khoáng hậu về sự kết hợp trọn vẹn giữa "Y thuật" tài ba và "Y đức" cao thượng. Hơn hai thế kỷ đã trôi qua, những triết lý chữa bệnh cứu người và tư tưởng nhân văn sâu sắc của ông vẫn vẹn nguyên giá trị, là ngọn đuốc soi đường cho các thế hệ thầy thuốc Việt Nam noi theo trên hành trình bảo vệ sức khỏe cho nhân dân.