Lê Hữu Trạc

Từ chí làm quan đến chí làm thầy thuốc

Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1720 - 1791), người làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, tỉnh Hải Dương (nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Ông sinh ra trong một gia đình nhiều đời khoa bảng; ông, cha, chú, bác, anh, em đều học giỏi, đỗ đạt cao và làm quan lớn dưới triều Vua Lê – Chúa Trịnh.

Biệt hiệu Hải Thượng Lãn Ông có nghĩa là “ông già lười ở Hải Thượng”, có lẽ được ghép từ hai chữ đầu của tên tỉnh Hải Dương và phủ Thượng Hồng; cũng có thể bắt nguồn từ Bầu Thượng – quê mẹ và là nơi ông sống lâu nhất, từ năm 26 tuổi cho đến khi qua đời.

Tuy lấy biệt hiệu là Lãn Ông, nhưng thực tế cho thấy “lười” ở đây là lười với công danh, phú quý; còn đối với sự nghiệp chữa bệnh cứu người, ông lại vô cùng chăm chỉ, cần mẫn.

Thuở nhỏ, Lê Hữu Trác theo cha lưu học ở Kinh kỳ Thăng Long. Khi còn đi học, ông nổi tiếng là học trò hay chữ và đã thi đỗ vào Tam trường. Năm 19 tuổi, cha mất, ông phải thôi học về nhà chịu tang. Ít lâu sau, ông nhập ngũ, theo nghiệp kiếm cung.

Tuy nhiên, nhận thấy đây không phải con đường phù hợp với chí hướng của mình, chỉ vài năm sau, khi nghe tin anh cả qua đời, ông xin rời quân ngũ, lấy cớ về thay anh phụng dưỡng mẹ già 70 tuổi và nuôi dạy các cháu mồ côi ở Hương Sơn (Hà Tĩnh).

Về Hương Sơn không lâu, Lê Hữu Trác lâm bệnh nặng, kéo dài suốt hai, ba năm liền, chữa trị nhiều nơi không khỏi. Chính trận ốm này trở thành bước ngoặt quan trọng đối với cuộc đời ông và đối với nền y học Việt Nam.

Sau nhiều năm tìm thầy chữa bệnh không kết quả, ông được cáng đến nhà thầy thuốc Trần Độc ở Rú Thành, xã Trung Cần, huyện Thanh Chương (nay là xã Trung Phúc Cường, tỉnh Nghệ An). Thầy Trần Độc thi đỗ Cử nhân, ở nhà làm thuốc và rất được nhân dân trong vùng tín nhiệm. Sau hơn một năm điều trị tại đây, Lê Hữu Trác đã khỏi hẳn bệnh.

Trong thời gian chữa bệnh, những lúc rảnh rỗi, ông thường mượn bộ “Phùng thị cẩm nang” của Trung Quốc để đọc và phần lớn đều hiểu thấu. Thầy thuốc Trần Độc lấy làm lạ và có ý truyền nghề cho ông.

Đến năm 30 tuổi, khi sức khỏe đã hồi phục, tướng của Chúa Trịnh cho người mời ông trở lại quân ngũ. Ông cố ý xin từ và sau đó mới quyết chí học nghề thuốc. Ông viết: “... Cái chí bon chen trong trường danh lợi mình đã vứt bỏ đi lâu rồi, nên xin cố từ, lấy cớ còn mẹ già không thể đi xa được.”

Sau đó, ông trở lại Hương Sơn, dựng một ngôi nhà nhỏ ven rừng, quyết chí theo học nghề thuốc. Ông tìm đọc các sách y học, đêm ngày miệt mài, tiếc từng giây, từng phút, từng tháng, từng năm. Và cũng từ đó, ông lấy biệt hiệu là Hải Thượng Lãn Ông.