Lê Lai liều mình cứu Chúa

Lê Lai là người gốc Mường, thôn Dũng Tú, xã Đức Giang, huyện Lương Giang. Nay là thôn Thành Sơn, xã Kiên Thọ, huyện Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hoá. Ông là con của Lê Kiều, gia đình nhiều đời làm chức phụ đạo trong vùng. Lê Lai tính cương trực, dung mạo khác thường, nổi tiếng dũng cảm, chí khí cao cả. Trước khi khởi nghĩa Lam Sơn, ông đã đi theo Lê Lợi và lập được nhiều chiến công.

          Năm 1416, ông đã cùng Lê Lợi và các tướng lĩnh khác tham gia hội thề Lũng Nhai. Trong hội thề ấy, Lê Lợi đã hô vang: “Mười chín người chúng tôi chung sức, đồng lòng giữ gìn đất nước, làm cho xóm làng được ăn ở yên lành. Thề, sống chết cùng nhau, sắc son để dạ, nguyện chung sức đánh đuổi quân Minh xâm lược.”… Lời thề vừa dứt, quân tướng gióng một hồi còng âm vang khắp vùng rừng núi. Năm 1419, sau thắng lợi của quân ta ở đồng Nghe Lạc, địch tập trung lực lượng hùng hậu để phản công, nghĩa quân Lam Sơn phải rút về núi Chí Linh lần thứ hai. Tại đây, quân Minh quyết bao vây, tiêu diệt quân khởi nghĩa.

          Hơn chục ngày trời, quân giặc vây hãm núi rừng. Nghĩa quân lâm vào cảnh, hết lương ăn, nước uống. Lê Lai cùng binh lính đi khắp núi kiếm rau dại, đào củ mài nấu cháo cho quân sĩ ăn, dùng mật ong làm nước cho quân sĩ uống. Thế giặc lúc này rất mạnh. Nghĩa quân thì thiếu đủ thứ, Lê Lợi lòng dại như lửa đốt, đứng ngồi không yên, họp các tướng sĩ lại và nói: “Hiện nay, giặc bao vây tứ phía, lực lượng của ta thì mỏng, lương thảo đã cạn kiệt. Nếu mà tình hình này kéo dài, ta e là không cầm cự được lâu.”

          Các tưởng sĩ lần lượt tâu:

-  Thưa chủ tưởng, người hãy cho đám thần xuống núi, ta quyết tử một trận.

- Thưa Chủ tướng, hay ta tạm hoà, chờ thời cơ khởi nghĩa.

          Lê Lợi lắc đầu, không giấu nổi sự lo âu. Biết Lê Lợi đang còn suy nghĩ, các tướng sĩ tiếp tục đưa ra kế sách.

- Bọn giặc Minh chỉ mong bắt được Chúa Công. Nếu có người giả Chúa Công xông ra, chúng sẽ tập trung quân vây đuổi. Quân ta nhân lúc ấy mà tìm đường thoát hiểm.

          Thấy các tướng sĩ trung thành, Lê Lợi liền nói:

- Ai dám đổi áo, xưng tên hiệu của ta xông ra đánh giặc. Chỉ có thế, ta mới mong giấu tiếng tập hợp thêm binh đông, tướng mạnh, mưu tính cuộc nổi dậy về sau?

          Các tướng sĩ im lặng. Chỉ có Lê Lai đứng dậy nói:

- Tâu Chúa Thượng, thần xin đi. Sau này giành lại giang sơn, con cháu thần muôn đời sẽ được nhờ ơn nước. Đó là nguyện vọng cuối cùng của thần.

          Khi nghe Lê Lai nói vậy, Lê Lợi rất thương cảm. Nhưng còn nghẹn ngào, dùng dằng chưa quyết. Thấy vậy, Lê Lai liền nói:

- Bây giờ, tình hình đang rất nguy khốn. Nếu cứ ngồi ở đây, quân, thần, chúng mạng, bao công sức sẽ chẳng còn gì. Nếu theo kế này, may ra có thể thoát được. Kẻ trung thần chết vì nước, nào có tiếc gì?

          Lê Lợi nước mắt lưng tròng, bước lên quỳ giữa trời mà khấn:

- Lê Lai có công đổi áo, sau này, tôi, con cháu tôi và con cháu các bậc trung thần, nếu không nhớ đến công lao này thì xin cho cung điện biến thành rừng núi, ấn bóng hoá cục đồng, gươm thiêng hoá dao cùn.

          Lê Lợi cởi chiếc áo bào, choàng cho Lê Lai, và trao thanh gươm lành, rồi vái Lê Lai ba vái. Toàn bộ nghĩa binh quỳ rạp cúi chào Lê Lai. Ba người con của Lê Lai khóc, quỳ lạy tiễn cha. “Các con gắng phò Vua, giúp nước và an ủi mẹ thay cha.”

          Nói rồi, Lê Lai toát gươm, chỉ thẳng về phía quân Minh, thét lớn: “Xông trận!”.  Lê Lai quay về phía Lê Lợi: “Chủ tướng, xin hãy bảo trọng!”. “Cha ơi, cha”. Cả đoàn quân cảm tử rầm rập theo bước con voi chiến. “Vươn cao ngọn cờ ……………. vươn lên”. Lê Lai dẫn quân xông thẳng vào giữa trận. Miệng hô vang: “Ta là Chúa Lam Sơn đây!”. Với khí phách của người anh hùng quyết tử vì đại nghĩa, lưỡi gươm của Lê Lai và đoàn dũng sĩ vung đến đâu, đầu kẻ thù rơi đến đó. Nhưng… quân giặc đông hơn quân ta hàng chục lần, nên sau một ngày chiến đấu, Lê Lai đã rơi vào tay giặc.

          Tưởng đã bắt được Chúa Lam Sơn, giặc bèn thu quân kéo về thành Tây Đô. Nhờ thế, Lê Lợi thoát vòng vây để tiếp tục vươn cao ngọn cờ đại nghĩa. Sau khi biết mắc mưu của nghĩa quân, kẻ thù đã thủ tiêu Lê Lai. Cảm động trước tấm lòng trung nghĩa của Lê Lai, Lê Lợi cho người tìm kiếm và đưa thi hài của ông mang về an tán ở Lam Sơn. Ba người con của ông là Lê Lư, Lê Lộ và Lê Lâm được Lê Lợi chăm sóc như con đẻ. Sau 10 năm gian khổ, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn giành thắng lợi. Nhớ ơn trung nghĩa của Lê Lai, khi lên ngôi Hoàng đế, Lê Lợi đã phong ông là Công thần bậc nhất. Sau phong ông là Trung Túc Vương, trước lúc băng hà, Lê Thái Tổ có trăn trối rằng: “Ta có được ngày hôm nay là nhờ Lê Lai. Nên sau khi ta chết phải làm giỗ cho Lê Lai trước khi làm giỗ cho ta một ngày.” Từ đó, trong dân gian mới lưu truyền lại câu ca “Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi” để tưởng nhớ người có công với dân tộc, với giang sơn, xã tắc và sự trân trọng, ngưỡng mộ. Triều Lê và nhân dân đã xây dựng đền thờ Lê Lai trên đất Kiên Thọ, huyện Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hoá.