Lê Lợi (Lê Thái Tổ)

Lê Lợi sinh ngày 6 tháng 8 âm lịch năm Ất Sửu (tức ngày 10 tháng 9 năm 1385) tại làng Lam Giang (hay Lam Sơn), huyện Lương Giang, phủ Thanh Hóa (nay thuộc xã Lam Sơn, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa). Ông là con út trong một gia đình hào trưởng giàu có, cha là Lê Khoáng, mẹ là Trịnh Thị Ngọc Thương (có nguồn ghi Ngọc Hương). Gia đình ông vốn có truyền thống làm quân trưởng một phương ở vùng Thanh Hóa.

Thời kỳ Lê Lợi trưởng thành là lúc đất nước bị nhà Minh đô hộ (từ sau khi nhà Hồ thất bại năm 1407). Quân Minh áp đặt chính sách cai trị hà khắc, tàn sát dân chúng, cướp bóc tài sản và văn hóa, khiến nhân dân vô cùng khốn khổ. Nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra nhưng đều thất bại. Trong bối cảnh đó, Lê Lợi nuôi chí lớn cứu nước, ẩn mình ở vùng núi rừng, kết nạp hào kiệt và chuẩn bị lực lượng.

Khởi nghĩa Lam Sơn (1418–1427)

Đầu năm 1416, tại Lũng Nhai (Thanh Hóa), Lê Lợi cùng 18 nghĩa sĩ thân tín tổ chức Hội thề Lũng Nhai, thề quyết tâm đánh đuổi quân Minh, giành lại độc lập. Ngày mồng 2 tháng Giêng năm Mậu Tuất (1418), ông chính thức phất cờ khởi nghĩa tại Lam Sơn, xưng là Bình Định vương, kêu gọi nhân dân đứng lên chống giặc.

Giai đoạn đầu hết sức gian khổ. Nghĩa quân chỉ có vài nghìn người, chủ yếu hoạt động ở vùng rừng núi Thanh Hóa, thường xuyên bị quân Minh bao vây, truy đuổi. Có lần phải rút lên núi Chí Linh, lương thực cạn kiệt. Trong hoàn cảnh nguy cấp năm 1419, tướng Lê Lai đã đóng giả Lê Lợi để dẫn quân Minh đi nơi khác, hy sinh anh dũng để bảo vệ chủ tướng – sự kiện này trở thành biểu tượng cao đẹp về lòng trung nghĩa.

Từ năm 1424, theo kế của Nguyễn Chích, nghĩa quân chuyển hướng tiến vào Nghệ An, mở rộng địa bàn, xây dựng căn cứ vững chắc và phát triển lực lượng. Các trận đánh lớn như Tốt Động – Chúc Động (1426), vây thành Đông Quan và đặc biệt là chiến thắng Chi Lăng – Xương Giang (cuối 1427) đã tiêu diệt viện binh nhà Minh do Liễu Thăng chỉ huy, buộc tổng binh Vương Thông phải cầu hòa. Cuối năm 1427, tại Hội thề Đông Quan, quân Minh cam kết rút hết 8 vạn quân về nước. Cuộc kháng chiến 10 năm kết thúc thắng lợi hoàn toàn.

Trong suốt cuộc chiến, Lê Lợi thể hiện tài năng quân sự xuất chúng với chiến thuật du kích linh hoạt, phục kích, “vây thành diệt viện”, kết hợp với đường lối chính trị khôn khéo của Nguyễn Trãi (thể hiện rõ trong Bình Ngô đại cáo).

Lên ngôi và trị vì

Tháng 4 năm 1428, Lê Lợi tiến vào Đông Quan (Thăng Long), lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Thuận Thiên, khôi phục quốc hiệu Đại Việt, đóng đô ở Đông Kinh (Thăng Long). Ông được tôn miếu hiệu là Lê Thái Tổ. Triều Hậu Lê chính thức được thành lập.

Trong gần 6 năm trị vì (1428–1433), Lê Lợi tập trung xây dựng đất nước sau chiến tranh:

Tổ chức lại bộ máy hành chính từ trung ương đến địa phương.

Ban hành luật pháp, mở khoa thi tuyển chọn nhân tài.

Thực hiện chính sách “khoan thư sức dân”, giảm thuế, khuyến khích nông nghiệp, phân chia ruộng đất cho binh sĩ và nông dân.

Ổn định biên giới, giữ quan hệ ngoại giao với nhà Minh ở thế chủ động.

Ông mất ngày 22 tháng 8 âm lịch năm Quý Sửu (5 tháng 10 năm 1433) tại Đông Kinh, thọ 48 tuổi, được an táng tại Vĩnh Lăng (Lam Kinh, Thanh Hóa). Con trai thứ là Lê Nguyên Long lên nối ngôi, tức Lê Thái Tông.

Di sản và đánh giá

Lê Lợi không chỉ là vị lãnh tụ quân sự kiệt xuất mà còn là biểu tượng của tinh thần bất khuất, ý chí độc lập dân tộc. Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đã chấm dứt 20 năm Bắc thuộc lần thứ tư, mở ra thời kỳ phát triển mới cho đất nước kéo dài hàng trăm năm. Nhà Hậu Lê (gồm Lê sơ và Lê trung hưng) tồn tại gần 360 năm, là triều đại lâu dài nhất trong lịch sử Việt Nam.

Hình tượng Lê Lợi được nhân dân lưu truyền qua sử sách, truyền thuyết (như chuyện trả gươm thần ở hồ Hoàn Kiếm), và được thờ phụng tại nhiều nơi, đặc biệt là khu di tích Lam Kinh (Thanh Hóa) và đền thờ ở Hà Nội. Ông mãi mãi là một trong những vị anh hùng tiêu biểu nhất của dân tộc Việt Nam.